دوشنبه 30 مهر 1397 - 12 صفر 1440 - 22 اكتبر 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه

تحلیل روایات در حوادث مصر

تحليل روايات در حوادث مصر

نقد روايات حوادث مصر در آستانه ظهور(2)

 

شهر قاهره مصر و شهادت محمد عاطف

گفتيم که حديث، از دو بخش سند و متن تشکيل شده که اعتبار سنجي آن وابسته به نقد اين دو بخش است. در بررسي سندي 16 روايت مرتبط با حوادث مصر در آستانه ظهور ديديم که اين روايات از ميان 7 منبع روايي نقل شده است. ما به ترتيب قدمت اين منابع بررسي سندي را آغاز کرديم و به تحليل روايات سه منبع از اين منابع پرداختيم.
1ـ کتاب «الفتن» نعيم بن حماد مروزي (متوفي 228) از محدثان اهل تسنن
2ـ کتاب «الغيبة» نعماني از راويان بزرگ شيعه در اوايل قرن چهارم هجرى
3ـ تفسير عياشي از علماي برجسته شيعه در اوايل قرن چهارم

حال به بررسي روايات 4 منبع ديگر خواهيم پرداخت:
4ـ الارشاد
کتاب «الارشاد» نوشته «شيخ مفيد»(متوفاي 413 هـ.ق) عالم و فقيه بزرگ شيعه در قرن چهارم (و پنجم) است که در جلالت و بزرگي او حرفي نيست. (رجال نجاشي، ص 399) ايشان در اين کتاب با استفاده از رواياتي که در اختيار داشته به نگارش «تاريخ زندگاني ائمه عليهم السلام» پرداخته است.
اين کتاب از معتبرترين منابع روايى شيعه درباره زندگانى ائمه و بهترين کتاب براى دستيابى به منابع اوليه شيعه در اين باره است.
وي در بخش پاياني کتاب که در مورد سيره امام زمان است, بابي با عنوان «ذکر علامات قيام القائم» گشوده و در آن تعدادي از نشانه هاي ظهور را بيان داشته است.
با اينکه شيخ مفيد در اين کتاب همانند ديگر کتب روايي مطالب را با ذکر سند مي آورد اما در اين بخش تنها به بيان برخي از نشانه ها اکتفا کرده و سندي براي آن ارائه نداده است. وي مي گويد: «اخبار و روايات(فراواني) درباره نشانه هاى ظهور حضرت مهدى عليه السّلام به دست ما رسيده كه از آن جمله خروج سفيانى، ... کشته شدن فرمانرواي مصر به دست مردم، ... مي باشد.» (الارشاد، ج 2، ص 369)
بنابراين پنج فرازي که ما از اين کتاب ذکر کرديم، فاقد سند روايي است و تنها اعتماد ما به انعکاس سخنان شيخ مفيد از روايات است.
با اينکه شيخ مفيد در اين کتاب همانند ديگر کتب روايي مطالب را با ذکر سند مي آورد اما در اين بخش تنها به بيان برخي از نشانه ها اکتفا کرده و سندي براي آن ارائه نداده است. وي مي گويد: «اخبار و روايات(فراواني) درباره نشانه هاى ظهور حضرت مهدى عليه السّلام به دست ما رسيده كه از آن جمله خروج سفيانى، ... کشته شدن فرمانرواي مصر به دست مردم، ... مي باشد»
5ـ «الغيبة» شيخ طوسي
تحولات مصر
محمد بن حسن معروف به «شيخ الطائفه» يا «شيخ طوسي» يکي از برجسته ترين دانشمندان شيعه و مولف دو کتاب از کتب اربعه حديثي است. بنابراين در اعتبار اين کتاب و نگارنده آن شکي وجود ندارد.
اما دو روايتي که ما از اين کتاب نقل کرده ايم، داراي مشکلي اساسي است. زيرا هيچ يک از اين دو روايت به امام معصوم منتهي نشده و يکي از قول «عمار ياسر» (الغيبة، ص 463) و ديگري از قول «محمد بن مسلم» (الغيبة، ص 447) نقل شده است.
البته در جلالت و بزرگي اين دو نفر شکي نيست، اما سخني که از امام معصوم نباشد، آن هم در مورد مساله مهمي همچون پيش بيني حوادث ظهور، هيچ ارزش و اعتباري نخواهد داشت.
البته شايد بتوان به گونه اي از کنار اين مشکل بزرگ سندي گذر کرد. به شرط آنکه بتوانيم ثابت کنيم که سيره اين دو راوي بزرگ، تنها نقل احاديث معصومان بوده است که اين هم با مقام شامخ اين دو سازگار است و دور از ذهن نخواهد بود.
با اين حال در سند روايتي که به عمار منتهي مي شود، چند راوي مجهول نيز وجود دارد که بدين ترتيب توجيه مذکور نيز تاثيري نخواهد داشت.
اما راويان روايتي که به محمد بن مسلم منتهي مي گردد، همگي از ثقات و راويان مهم شيعه هستند. بنابراين شايد بتوان با نگاهي خوش بينانه و مسامحه گر از ضعف سندي روايت محمد بن مسلم گذر کرد.
 
6ـ المناقب
محمد بن شهرآشوب مازندراني (متوفي 588) از عالمان بزرگ شيعه در قرن ششم است که حتي دانشمندان اهل تسنن همچون سيوطي از او تعريف و تمجيد کرده اند. (ر.ک: طبقات المفسرين، سيوطي)
در بين حدود يكصد كتاب مناقب پيامبر و اهل بيت ايشان، كتاب ابن شهر آشوب را مى‏توان يكى از كتب برتر دانست كه همگان را به تحسين واداشته است.
اگرچه ايشان در اين کتاب اکثر احاديث را به همراه اسناد آنها آورده است، اما حديثي را که ما در بحث خود از آن استفاده کرده ايم، (المناقب، ج 2، ص 274) بدون ذکر سند آورده شده و مشخص نيست که ايشان اين روايت را از چه کتابي نقل کرده است. بنابراين اين روايت نيز ضعيف السند خواهد بود.
بايد توجه داشت که ضعف سند نشانگر جعلي بودن حديث نيست. گمان عمومي مردم از روايت ضعيف السند اين است که حتما اين روايت جعلي است و هيچ ريشه اي از واقعيت ندارد. اما مقصود از ضعف سند اين است که ما نتوانستيم طريقي اطمينان آور به اين روايت بيابيم و آن را با اطمينان بپذيريم
7ـ بحار الانوار
شترسواران براي سرکوب مردم و اغتشاش در مصر به دستور شاهزاده
محمد باقر مجلسي معروف به «علامه مجلسي»(متوفي 1110) از شخصيت هاي درخشان و از عالمان پرافتخار شيعه است. وي با استفاده از کتابخانه بزرگ حديثي که در اختيار داشته، بزرگترين دائرة المعارف حديثي شيعه را با نام «بحار الانوار» جمع آوري کرده است. بنابراين کتاب او از منابع متاخر حديثي به حساب مي آيد.
با اين که ايشان از مصادر معتبر فراواني بهره برده اما گاهي نيز از منابع ضعيف به عنوان مويد يا احتجاج بهره برده است.
اما هر دو روايتي که از اين کتاب در موضوع بحث ما استفاده شده، ضعيف السند است. زيرا يکي از آنها اصلا به امام معصوم منتهي نمي شود.(بحارالأنوار، ج 51، ص 163) روايت ديگر هم که خطبه اي مفصل از اميرمومنان است، داراي سندي متصل نيست.(بحارالأنوار، ج 53، ص 85)
 

نتيجه:

همانطور که ملاحظه مي کنيد، اسناد تمامي اين روايات ضعيف به شمار مي آمد. حتي اگر با ديدي وسيع و همراه با مسامحه به اسناد اين روايات نگاه کنيم، تنها مي توانيم دو روايت را از ضعف سندي نجات دهيم. بنابراين باز هم رنگ ضعف سند بر چهره اين روايات باقي خواهد ماند.
البته بايد توجه داشت که ضعف سند نشانگر جعلي بودن حديث نيست. گمان عمومي مردم از روايت ضعيف السند اين است که حتما اين روايت جعلي است و هيچ ريشه اي از واقعيت ندارد. اما مقصود از ضعف سند اين است که ما نتوانستيم طريقي اطمينان آور به اين روايت بيابيم و آن را با اطمينان بپذيريم.
بنابراين مي توان گفت که ممکن است اين روايات از معصوم صادر شده باشد و ممکن است در آينده چنين حوادثي به وقوع بپيوندد. آنچه که احتمال اين امکان را زياد مي کند، وجود اين روايات در کتب روايي مهم شيعه است. اگرچه اين روايات ضعيف اند اما نقل بزرگاني همچون عياشي در تفسير، شيخ مفيد در الارشاد، شيخ طوسي در الغيبه و نعماني در الغيبه اندکي بر احتمال صحت آنها مي افزايد. اما به هر حال نمي توان از ضعف سندي اين روايات چشم پوشيد.
سيد مصطفي بهشتي
گروه دين و انديشه تبيان



 
تعداد بازديد:1188 آخرين تغييرات:89/11/26
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر