پنج شنبه 1 اسفند 1398 - 26 جمادي الثاني 1441 - 20 فوريه 2020
صفحه اصلي/دين و انديشه

بررسی مفهوم توسل در قرآن

fiogf49gjkf0d

بررسي مفهوم توسل در قرآن

حقيقت توسل

«يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جَهِدُوا فى سبِيلِهِ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ » (1) ؛ اى کسانى که ايمان آورده ايد پرهيزگارى پيشه کنيد و وسيله اى براى تقرب به خدا انتخاب نمائيد و در راه او جهاد کنيد باشد که رستگار شويد.

حقيقت توسل

موضوع مهمى که در اين آيه بايد مورد بحث قرار گيرد دستورى است که درباره انتخاب وسيله در اين آيه به افراد با ايمان داده شده است.
وسيله در اصل به معنى تقرب جستن و يا چيزى که باعث تقرب به ديگرى از روى علاقه و رغبت ميشود مى باشد.
بنابراين وسيله در آيه فوق معنى بسيار وسيعى دارد و هر کار و هر چيزى را که باعث نزديک شدن به پيشگاه مقدس پروردگار ميشود شامل ميگردد که مهمترين آنها ايمان به خدا و پيامبر اکرم (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) و جهاد و عبادات همچون نماز و زکات و روزه و زيارت خانه خدا و همچنين صله رحم و انفاق در راه خدا اعم از انفاق هاى پنهانى و آشکار و همچنين هر کار نيک و خير مي باشد. همانطور که على (عليه السلام) در نهج البلاغه فرموده است:
«بهترين چيزى که به وسيله آن ميتوان به خدا نزديک شد ايمان به خدا و پيامبر او و جهاد در راه خدا است که قله کوهسار اسلام است، و همچنين جمله اخلاص (لا اله الا الله) که همان فطرت توحيد است، و بر پا داشتن نماز که آئين اسلام است، و زکوة که فريضه واجبه است، و روزه ماه رمضان که سپرى است در برابر گناه و کيفرهاى الهى، و حج و عمره که فقر و پريشانى را دور ميکند و گناهان را ميشويد، و صله رحم که ثروت را زياد و عمر را طولانى مى کند، انفاقهاى پنهانى که جبران گناهان مي نمايد و انفاق آشکار که مرگ هاى ناگوار و بد را دور ميسازد و کارهاى نيک که انسان را از سقوط نجات مى دهد.» (2)
و نيز شفاعت پيامبران و امامان و بندگان صالح خدا که طبق صريح قرآن باعث تقرب به پروردگار ميگردد، در مفهوم وسيع توسل داخل است، و همچنين پيروى از پيامبر و امام و گام نهادن در جاى گام آنها زيرا همه اينها موجب نزديکى به ساحت قدس پروردگار ميباشد حتى سوگند دادن خدا به مقام پيامبران و امامان و صالحان که نشانه علاقه به آنها و اهميت دادن به مقام و مکتب آنان ميباشد جزء اين مفهوم وسيع است.
و آنها که آيه فوق را به بعضى از اين مفاهيم اختصاص داده اند در حقيقت هيچگونه دليلى بر اين تخصيص ندارند، زيرا وسيله در مفهوم لغويش به معنى هر چيزى است که باعث تقرب ميگردد.
لازم به تذکر است که هرگز منظور اين نيست چيزى را از شخص پيامبر يا امام مستقلا تقاضا کنند، بلکه منظور اين است با اعمال صالح يا پيروى از پيامبر و امام، يا شفاعت آنان و يا سوگند دادن خداوند به مقام و مکتب آنها (که خود يکنوع احترام و اهتمام به موقعيت آنها و يک نوع عبادت است) از خداوند چيزى را بخواهند اين معنى نه بوى شرک مى دهد و نه بر خلاف آيات ديگر قرآن است و نه از عموم آيه فوق بيرون مى باشد. (دقت کنيد)

قرآن و توسل

از آيات ديگر قرآن نيز به خوبى استفاده ميشود که وسيله قرار دادن مقام انسان صالحى در پيشگاه خدا و طلب چيزى از خداوند به خاطر او، به هيچوجه ممنوع نيست و منافات با توحيد ندارد، در آيه 64 سوره نساء مى خوانيم: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا» ؛ اگر آنها هنگامى که به خويشتن ستم کردند (و مرتکب گناهى شدند) به سراغ تو مى آمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش ميکردند و تو نيز براى آنها طلب عفو مى کردى، خدا را توبه پذير و رحيم مى يافتند.و نيز در آيه 97 سوره يوسف مى خوانيم که: برادران يوسف از پدر تقاضا کردند که در پيشگاه خداوند براى آنها استغفار کند و يعقوب نيز اين تقاضا را پذيرفت.در آيه 114 سوره توبه نيز موضوع استغفار ابراهيم در مورد پدرش آمده که تاثير دعاى پيامبران را درباره ديگران تأييد ميکند و همچنين در آيات متعدد ديگر قرآن اين موضوع منعکس است.
روايات توسل به حد تواتر رسيده يعنى به قدرى زياد است که ما را از بررسى اسناد آن بى نياز مى سازد، علاوه بر اين در ميان آنها روايت صحيح نيز فراوان است با اين حال جائى براى خرده گيرى در پاره اى از اسناد آنها باقى نمى ماند.

روايات اسلامى و توسل

از روايات متعددى که از طرق شيعه و اهل تسنن در دست داريم، نيز به خوبى استفاده ميشود که توسل به آن معنى که در بالا گفتيم هيچگونه اشکالى ندارد، بلکه کار خوبى محسوب ميشود، اين روايات بسيار فراوان است و در کتب زيادى نقل شده و ما به عنوان نمونه به چند قسمت از آنها که در کتب معروف اهل تسنن مى باشد اشاره مى کنيم:
1 - در کتاب وفاء الوفاء تأليف دانشمند معروف سنى سمهودى چنين ميخوانيم که: مدد گرفتن و شفاعت خواستن در پيشگاه خداوند از پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) و از مقام و شخصيت او، هم پيش از خلقت او مجاز است و هم بعد از تولد و هم بعد از رحلتش، هم در عالم برزخ، و هم در روز رستاخيز، سپس روايت معروف توسل آدم را به پيامبر اسلام (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) از عمر بن خطاب نقل کرده که: آدم روى اطلاعى که از آفرينش پيامبر اسلام در آينده داشت به پيشگاه خداوند چنين عرض کرد:
توسل
"يا رب اسئلک بحق محمد لما غفرت لى." ؛ خداوندا به حق محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) از تو تقاضا ميکنم که مرا ببخشى. سپس حديث ديگرى از جماعتى از راويان حديث از جمله نسائى و ترمذى دانشمندان معروف اهل تسنن به عنوان شاهد براى جواز توسل به پيامبر در حال حيات نقل ميکند که خلاصه اش اين است: مرد نابينائى تقاضاى دعا از پيامبر براى شفاى بيماريش کرد، پيغمبر به او دستور داد که چنين دعا کند:
"اللهم انى اسئلک و اتوجه اليک بنبيک محمد نبى الرحمة يا محمد انى توجهت بک الى ربى فى حاجتى لتقضى لى اللهم شفعه فى"
خداوندا من از تو به خاطر پيامبرت پيامبر رحمت تقاضا ميکنم و به تو روى مى آورم اى محمد! بوسيله تو به سوى پروردگارم براى انجام حاجتم متوجه مى شوم خداوندا او را شفيع من ساز.
سپس در مورد جواز توسل به پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) بعد از وفات چنين نقل ميکند که مرد حاجتمندى در زمان عثمان کنار قبر پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) آمد و نماز خواند و چنين دعا کرد.
"اللهم انى اسئلک و اتوجه اليک بنبينا محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) نبى الرحمة، يا محمد انى اتوجه بک الى ربک ان تقضى حاجتى" ؛ خداوندا من از تو تقاضا ميکنم و بوسيله پيامبر ما محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) پيغمبر رحمت به سوى تو متوجه مى شوم، اى محمد من بوسيله تو متوجه پروردگار تو مى شوم تا مشکلم حل شود.بعدا اضافه ميکند چيزى نگذشت که مشکل او حل شد.(3)
2 - نويسنده کتاب التوصل الى حقيقة التوسل که در موضوع توسل بسيار سختگير است 26 حديث از کتب و منابع مختلف نقل کرده که جواز اين موضوع در لابلاى آنها منعکس است، اگر چه نامبرده سعى دارد که در اسناد اين احاديث خدشه وارد کند، ولى واضح است که روايات هنگامى که فراوان باشند و به حد تواتر برسند جائى براى خدشه در سند حديث باقى نمي ماند و رواياتى که در زمينه توسل در منابع اسلامى وارد شده است ما فوق حد تواتر است و از جمله رواياتى که نقل مى کند اين است که:
ابن حجر مکى در کتاب صواعق از امام شافعى پيشواى معروف اهل تسنن نقل ميکند که به اهل بيت پيامبر توسل ميجست و چنين ميگفت:
"آل النبى ذريعتى و هم اليه وسيلتى ارجو بهم اعطى غدا بيد اليمين صحيفتى" ؛  خاندان پيامبر وسيله منند آنها در پيشگاه او سبب تقرب من مى باشند اميدوارم به سبب آنها فرداى قيامت نامه عمل من به دست راست من سپرده شود.
حتى از ابن حجر در کتاب الخيرات الحسان نقل ميکند که امام شافعى در ايامى که در بغداد بود به زيارت ابو حنيفه ميرفت و در حاجاتش به او متوسل مى شد! (4)
و نيز در صحيح دارمى از ابى الجوزاء نقل ميکند که سالى در مدينه قحطى شديدى واقع شد، بعضى شکايت به عايشه بردند، او سفارش ‍ کرد که بر فراز قبر پيامبر روزنهاى در سقف ايجاد کنند تا به برکت قبر پيامبر از طرف خدا باران نازل شود، چنين کردند و باران فراوانى آمد!.
در تفسير آلوسى قسمت هاى زيادى از احاديث فوق را نقل کرده و پس از تجزيه و تحليل طولانى و حتى سختگيرى درباره احاديث فوق در پايان ناگزير به اعتراف شده و چنين مى گويد: بعد از تمام اين گفتگوها من مانعى در توسل به پيشگاه خداوند به مقام پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) نمى بينم چه در حال حيات پيامبر و چه پس از رحلت او، و بعد از بحث نسبتا مشروحى در اين زمينه، اضافه ميکند توسل جستن به مقام غير پيامبر در پيشگاه خدا نيز مانعى ندارد به شرط اينکه او حقيقتا در پيشگاه خدا مقامى داشته باشد.(5) و اما در منابع شيعه موضوع به قدرى روشن است که نياز به نقل حديث ندارد.
 هرگز منظور اين نيست چيزى را از شخص پيامبر يا امام مستقلا تقاضا کنند، بلکه منظور اين است با اعمال صالح يا پيروى از پيامبر و امام، يا شفاعت آنان و يا سوگند دادن خداوند به مقام و مکتب آنها (که خود يکنوع احترام و اهتمام به موقعيت آنها و يک نوع عبادت است) از خداوند چيزى را بخواهند .

ياد آوري چند نکته :

توسل
1 - همانطور که گفتيم منظور از توسل اين نيست که کسى حاجت را از پيامبر يا امامان بخواهد بلکه منظور اين است که به مقام او در پيشگاه خدا متوسل شود، و اين در حقيقت توجه به خدا است، زيرا احترام پيامبر نيز به خاطر اين است که فرستاده او بوده و در راه او گام بر داشته و ما تعجب ميکنيم از کسانى که اين گونه توسل را يک نوع شرک مى پندارند در حالى که شرک اين است که براى خدا شريکى در صفات و اعمال او قائل شوند و اين گونه توسل به هيچوجه شباهتى با شرک ندارد.
2 - بعضى اصرار دارند که ميان حيات و وفات پيامبر و امامان فرق بگذارند، در حالى که گذشته از روايات فوق که بسيارى از آنها مربوط به بعد از وفات است، از نظر يک مسلمان، پيامبران و صلحاء بعد از مرگ حيات برزخى دارند، حياتى وسيعتر از عالم دنيا همانطور که قرآن درباره شهداء به آن تصريح کرده است و ميگويد آنها را مردگان فرض ‍ نکنيد آنها زندگانند
3 - بعضى نيز اصرار دارند که ميان تقاضاى دعاء از پيامبر، و بيان سوگند دادن خدا به مقام او، فرق بگذارند، تقاضاى دعا را مجاز و غير آن را ممنوع بشمارند در حالى که هيچگونه فرق منطقى ميان اين دو ديده نمى شود.
4 - بعضى از نويسندگان و دانشمندان اهل تسنن مخصوصا وهابي ها با لجاجت خاصى کوشش دارند تمام احاديثى که در زمينه توسل وارد شده است تضعيف کنند و يا با اشکالات واهى و بى اساس آنها را به دست فراموشى بسپارند، آنها در اين زمينه چنان بحث مى کنند که هر ناظر بيطرفى احساس ميکند که قبلا عقيده اى براى خود انتخاب کرده، سپس مى خواهند عقيده خود را به روايات اسلامى تحميل کنند، و هر چه مخالف آن بود به نوعى از سر راه خود کنار بزنند، در حالى که يک محقق هرگز نمى تواند چنين بحث هاى غير منطقى و تعصب آميزى را بپذيرد.
5 - همانطور که گفتيم روايات توسل به حد تواتر رسيده يعنى به قدرى زياد است که ما را از بررسى اسناد آن بى نياز مى سازد، علاوه بر اين در ميان آنها روايت صحيح نيز فراوان است با اين حال جائى براى خرده گيرى در پاره اى از اسناد آنها باقى نمى ماند.
6 - از آنچه گفتيم روشن ميشود که رواياتى که در ذيل اين آيه وارد شده و ميگويد: پيغمبر به مردم ميفرمود: از خداوند براى من وسيله بخواهيد و يا آنچه در کافى از على (عليه السلام) نقل شده که وسيله بالاترين مقامى است که در بهشت قرار دارد، با آنچه در تفسير آيه گفتيم هيچگونه منافاتى ندارد زيرا همانطور که مکرر اشاره کرديم وسيله هر گونه تقرب به پروردگار را شامل ميشود و تقرب پيامبر به خدا و بالاترين درجه هاى که در بهشت وجود دارد يکى از مصداق هاى آن است.
 
منبع تفسير نمونه
تنظيم : محمدي_گروه دين و انديشه تبيان

پي نوشت ها : 
1- سوره مائده آيه 35.
2- نهج البلاغه خطبه 110.
3-وفاء الوفاء جلد 3 ص 1371 - در کتاب «التوصل الي حقيقة التوسل» صفحه 215 حديث فوق را از «دلائل النبوة» بيهقي نيز نقل نموده است.
4-التوصل ... ص 329.
5-روح المعاني جلد 4-6 ص 114-115.



 
تعداد بازديد:2868 آخرين تغييرات:89/11/26
نظرات

  • سید رضا حسینی:بسیار عالی ؛منابع بیشتر بیاورید.
نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر