چهارشنبه 28 آذر 1397 - 11 ربيع الثاني 1440 - 19 دسامبر 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه

وسوسه یا سوهان روح؟

وسوسه يا سوهان روح؟

--------------------------------------------------------------------------------

وسواس در زبان عربي و فارسي در اصل، بر نوعي انديشه و محتواي ناخواسته و نامطلوب دلالت مي کند.1

«وسواس» از ماده «وسوسه» مشتق شده که بيانگر رابطه شيطان با قلب انسان است. بهتر است بگوييم: القائات و تصورات نامقدّس و باطل بر قلب انسان را در مکتب اسلام «وسواس» مي گويند. وسواس دو جنبه فکري و عملي دارد و نوعي بيماري رواني است. کسي که به «وسوسه» مبتلا شده است «وسواس» و «موسوس» نام دارد.

--------------------------------------------------------------------------------

وسوسه در لغت

در لغت، «وسوسه» و «وسواس» يکي دانسته شده و «وسوسه» کلامي پنهاني است که در آن اختلاط صورت گرفته و در هم و بر هم و بي نظم است. همچنين «وسواس» در جايي گفته مي شود که کسي وحشت کرده، کلامش در اثر وحشت ، بي نظم شده باشد و همانند ديوانگان عمل کند.
زمخشري گفته است: « الوسواس» اسمي است به معناي « وسوسه» و مراد از آن شيطان است.2
در قرآن کريم نيز آمده است که «فوسوَس لهُما الشيطان»؛ (اعراف: 30) پس شيطان آنان را وسوسه کرد. بنابراين، «وسواس» با (فتح واو) هم به معناي شيطان و هم به معناي گفته وسوسه آميز است.
از سوي ديگر، در علم کلام نيز براي وسواس و وسوسه تعاريفي بيان شده است که در اين جا به برخي از آن ها اشاره مي شود:
دو دلي، ترديد و شکي که در ضمير انسان پديد مي آيد؛
شک و شبهه در عبادات و احکام مذهبي، بخصوص در طهارت و نجاست؛
آنچه شيطان در دل انسان افکند و او را به کار بد برانگيزاند؛
ايجاد امري بي نفع يا ضرر در ضمير کسي توسط نفس شخص يا توسط شيطان که نيروي محرّک انسان به انجام بدي هاست.3
نکته قابل ذکر در مورد وسواس اين است که طبق متون و منابع اسلامي، وسواس فقط در اعمال انسان تجلّي پيدا نميکند، بلکه به انديشه او نيز راه مي يابد. مرحوم علّامه مجلسي ضمن شرح يک روايت مي گويد: «وسوسه سخن بيهوده و بي سودي است که نفس و شيطان در روح انسان پديد مي آورند.»4
همچنين از شيخ مفيد نيز نقل گرديده که «وسوسه» عبارت است از تحريک افعال و اعمال و نيات باطل انساني به وسيله عوامل شيطاني.5
مرحوم علّامه مجلسي ضمن شرح يک روايت مي گويد: «وسوسه سخن بيهوده و بي سودي است که نفس و شيطان در روح انسان پديد مي آورند.»

محتواي وسواس
وسوسه شيطان

وسوسه و وسواس در فرهنگ عرفاني، همان «هواجس و خواطر» نفساني و به معناي انگيزش هاي نفس آدمي است. نفس، آدمي را به انجام کارهايي ترغيب مي کند و بر آن اصرار مي ورزد. اين خاطره هاي نفساني اگر طبق موازين شرع باشند، به سمت نعمت هاي خداوند و انجام اعمال مشروع گرايش پيدا مي کنند، اما وسوسه هاي شيطاني همواره آدمي را به سوي گناه و معصيت مي برند و تنها با توکّل به ذات اقدس خداوند و ذکر حضرت او از ميان مي روند و بي اثر مي شوند. وسواس مرضي است که اغلب، اشخاص متديّن به آن مبتلا مي شوند؛ گاه در نيت و گاه در مخارج حروف و گاه در صحّت وضو و غسل و گاه در عدد رکعات نماز و گاه در طهارت و نجاست. به همين دليل ، در علم فقه ، بابي تحت عنوان «کثيرالشک» يا «وسواس» وجود دارد و طبق دلايل فقهي ، شک وسواسي ارزش مذهبي ندارد و احکام شک شامل افراد وسواسي نمي شود. به طور کلي، محتواي متداول و رايج وسواس ، شک و شبهه در عبادات و در امور مذهبي ، به ويژه طهارت و نجاست، است.
مرحوم دهخدا در يادداشت هاي خود درباره اين کلمه آورده است: « در تداول ، حالتي است که به بعضي مقدّسين دست مي دهد که متنجّس را مثلاً صد بار مي شويند و گمان مي برند هنوز پاک نشده ، يا کلمه اي از نماز را صدبار مي گويند و تصور مي کنند درست نبوده ، يا بارها در آب غوطه مي خورند و فکر مي کنند ارتماس لازم بجا نيامده است.»6
حضرت امام خميني قدس سره نيز در اين باره مواردي از ابتلا به وسواس را ذکر مي کنند؛ از جمله درباره طهارت و نجاست، نيت و تکبيرة الاحرام ، قرائت به واسطه تکرار آن و تغليظ در اداي حروف آن و خروج از قواعد تجويد و وسواس در وضو و غسل.7
 

انواع وسواس

از آيات و روايات نيز مي توان انواعي از وسواس را استخراج کرد که عبارتند از:
1. وسواس جدال و کشمکش
يکي از نمونه هاي بارز و روشن وسوسه هاي شيطاني ، جدال و کشمکش و گفت وگوهاي زننده و پرخاش جويي و ستيز است. خداوند در قرآن کريم مي فرمايد: « به تحقيق ، شياطين دوست خود را وسوسه مي کنند تا با شما به جدال و کشمکش برخيزند.» (انعام: 121)
2. وسواس در نيت
وسواس در نيّت نوعي از کارهاي عجيب و غريب و بيهوده برخي افراد مبتلا به وسواس است؛ مانند اين که در نيت براي نماز تعلّل مي کند و از نماز جماعت باز مي ماند.
ابوحامد غزّالي معتقد است وسوسه در نيت نماز ، يا به سبب کمبود عقل است يا به دليل آشنا نبودن به شرع؛ زيرا فرمان برداري و تعظيم و اجراي دستورات در قصد و نيت ، مثل فرمان برداري و تعظيم دستورات ديگران است.
حرف شيطان را باور مي کني؟
3. وسواس هاي اعتقادي
وسوسه هاي شيطان گاه به مراحل خطرناک تري مي رسند و تا پاي اعتقادات مؤمنان پيش مي روند. شيطان مي کوشد مؤمنان را در اعتقادات و مباني فکري وسوسه کند و پايه هاي ايماني آن ها را سست سازد؛ از جمله در مسائلي همچون حج، نماز ، روزه ، صدقه ، صله رحم ، خوش زباني ، تقدّم در سلام و مانند آن.
4. وسواس در زمان عبادات
برخي از افراد متديّن در تعيين و فرا رسيدن زمان عبادات دچار وسواس هستند ، به گونه اي که يقيني عادي مثل ساير افراد براي آن ها حاصل نمي شود و در نتيجه، از فضيلت عبادت محروم مي شوند.
5. وسواس در وضو
اين نوع وسواس يکي از وسواس هاي بسيار شايع و متداول بين افراد مبتلا به اين بيماري است. مبتلايان اين کار را آن قدر تکرار مي کنند که وقت فضيلت عبادت مي گذرد و در آب نيز اسراف مي شود.
6. وسواس بروز حَدَث
کار شيطان همواره وسوسه هاي آزاردهنده و شکنجه کننده است؛ از قبيل اين که پس از فراغ از غسل و وضو فرد بيهوده احساس مي کند که حدث هايي از او خارج مي شوند، که البته نبايد به آن ها توجه کند.
به طور کلي ، در کليه مسائل عبادي و اعتقادي، با تسلط شيطان ، فرد دچار وسوسه مي شود و با تکرار يا اجتناب از آن اعمال يا افکار، موجبات محروميت خويش را از پاداش و ثواب فراهم مي سازد. ساير اعمال عبارتند از: وسواس در غسل، قبله، نماز، عدالت امام جماعت، عدم استجابت دعا ، وسوسه ريا، ثروت ، دنياخواهي و مانند آن.
يکي از نمونه هاي بارز و روشن وسوسه هاي شيطاني ، جدال و کشمکش و گفت وگوهاي زننده و پرخاش جويي و ستيز است. خداوند در قرآن کريم مي فرمايد: « به تحقيق ، شياطين دوست خود را وسوسه مي کنند تا با شما به جدال و کشمکش برخيزند.»

نتيجه:

به طور کلي، از روايات مي توان نتيجه گرفت که:
اولاً، وسوسه يا وسواس نوعي اختلال رواني است.
ثانيا، با اضطراب و ترس همراه است.
ثالثا، وسوسه و ذهاب عقل و کثرة التخليط در اختلال رواني باهم مشترکند.
رابعا، مراد از وسوسه، وسوسه فکري است و از اين رو، از آن به « شيطان الوسوسة» تعبير شده است؛ زيرا شيطان کارش اين است که افراد را به افکار ناخواسته و مذموم بکشاند تا به وسيله آن ، رفتاري ناپسند از آن ها صادر شود.8

پي‌نوشت‌ها:
1. محمود ارگاني بهبهاني، شناخت و درمان وسوسه و وسواس در اسلام، قم، مجمع ذخائر اسلامي، 1379، ص 20 19.
2. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 57، ص 122.
3. محمود ارگاني بهبهاني، پيشين، ص 21.
4. ابن منظور، لسان العرب، بيروت، داراحياء التراث العربي، ج 15، ص 293.
5. محمدباقر مجلسي، پيشين، ج 66، ص 163، ح 20، 4 تا 43 و ج 82، ص 83، ح 30.
6.ر.ک.به: يحيي سيدمحمدي، وسوسه و وسواس در اسلام.
7. کنزالعمّال، ح 1266
8. امام خميني، چهل حديث، تهران، رجاء، 1368، ص 402.

فرآوري: شکوري
بخش دين تبيان
منبع: حوزه



 
تعداد بازديد:1567 آخرين تغييرات:89/12/16
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر