پنج شنبه 28 دي 1396 - 1 جمادي الاول 1439 - 18 ژانويه 2018
صفحه اصلي/قرآن

قدم به قدم برای رهایی از عادات زشت

قدم به قدم براي رهايي از عادات زشت

 

 


رهايي از برخي عادت هاي زشت که مدت زماني دراز به آن ها مبتلا بوده ايم، طوري که به بخشي از رفتار ثابت ما تبديل شده اند، براي بسياري از مردم کار ساده اي نيست؛ زيرا اين کار به اراده اي قوي و تلاشي فراوان و تمريني مداوم نياز دارد. از اين رو بهترين روشي که ما مي توانيم براي رهايي از عادات زشت خود در پيش گيريم اقدام و عمل به طريق « تدريج »  است.

دشواري در ترک عادات تثبيت شده

پيش از اسلام در رفتار مردم آن زمان، يک سلسله عادات زشت تثبيت شده اي وجود داشت که در عمق فرهنگ جاهلي آنها نفوذ کرده بود . در نخستين مرحله دعوت اسلامي، آسان نبود که از تازه مسلمانان خواسته شود از اين عادت هاي زشت که زماني دراز با آنها مأنوس بودند، دست بردارند به همين دليل اسلام با تدبير خاصي، براي درمان اين گونه عادات از  روشي استفاده کرد:
- به تأخير انداختن درمان آنها تا استقرار ايمان در قلب هايشان بود، به طوري که بتوان از نيروي ايمان به عنوان انگيزه اي قوي کمک گرفت تا کار رهايي از عادت هاي زشت تثبيت شده را آسان سازد. بلکه به جاي آن ها عادت هاي نويني بياموزند. به همين دليل اکثر آيات قرآن که در ابتداي دعوت اسلامي در مکه نازل شده اند. اساساً مربوط به فراخواني مردم به سوي توحيد و يگانه پرستي است و پيامبر اسلام (صلي الله عليه واله و سلم) براي جايگزين کردن ايمان و تقوا در دل کساني که به دعوت او گرويده بودند، تلاش مي نمود .
 

درماني براي رفتار هاي حرام

قرآن براي درمان شرابخواري و رباخواري که در آن زمان بين مردم جاهلي، رايج بود، از روش ذکر شده استفاده کرد. در ابتدا، مردم به آساني آماده ترک چنين عاداتي نبودند؛ اما پس از آنکه ايمان، به دل آن ها راه يافت ، خود انگيزه اي قوي شد که از خداوند متعال و پيامبر (صلي الله عليه واله و سلم) اطاعت کنند و چيزهايي را که به انجام آن امر شده بودند، بپذيرند ضمن اينکه خداوند از ابتدا به تحريم کامل اين عادات فرمان نداد؛ بلکه در بدو امر به ايجاد نفرت و انزجار از آنها پرداخت. آنگاه به تدريج مسلمانان را به سوي تحريم کامل سوق داد.
« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُكَارَى حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ ؛ اي کساني که ايمان آورده ايد، در حال مستي به نماز نزديک نشويد تا بدانيد چه مي گوييد.»

بيان علامه طباطبايي (ره) در مورد فلسفه تحريم تدريجي

گناه

علامه طباطبائي (ره) در مورد فلسفه اين تحريم تدريجي آورده است: «از آنجايي که مردم به قريحه طبيعتي که دارند همواره متمايل به لذات شهوت هستند و اين تمايل اعمال شهواني را بيشتر در بين آنان شايع مي سازد ، و قهراً مردم به ارتکاب آنها عادت نموده و ترک عادات، برايشان دشوار مي شود. هر چند که ترک آن مقتضاي سعادت انساني باشد- بدين جهت خداي سبحان مبارزه با اين گونه عادت ها را به طور تدريجي در بين مردم آغاز کرد، و با رفق و مدارا تکليف شان فرمود يکي از اين عادت زشت و شايع در بين مردم مي گساري بود، که شارع اسلام به تدريج تحريم آن را شروع کرد.»
در مرحله اول، نخستين آيه اي که در مورد شراب نازل شد، تنها به اين موضوع اشاره مي کرد که زبان هاي شراب از منافعش بيشتر است: « يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا ؛ در باره شراب و قمار، از تو مي پرسند، بگو در آن دو، گناهي بزرگ و سودهايي براي مردم است ولي گناهشان از سودشان بزرگتر است .» (بقره/219)
اين مسأله باعث شد مردم تازه مسلماني که به خوردن شراب عادت کرده بودند نوعي نفرت و انزجار نسبت به شراب پيدا کنند و تشويق شوند که از نوشيدن آن خودداري ورزند پس از نزول آيه فوق، قرآن به تدريج به صورت قاطع تري به ايجاد نفرت از شرب خمر پرداخت و مسلمانان را به پرهيز و نياشاميدن آن تشويق کرد. اين کار وقتي صورت گرفت که برخي از افراد در حالت مستي به نماز مي ايستادند؛ در نتيجه در قرائت نماز دچار اشتباه مي شدند اينجا بود که قرآن، نماز خواندن در حال مستي را براي آنان حرام کرد: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُكَارَى حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ ؛ اي کساني که ايمان آورده ايد، در حال مستي به نماز نزديک نشويد تا بدانيد چه مي گوييد.» (نساء 43)
اين روش تدريجي که براي تحريم شراب توسط قرآن به کار رفت کم کم علاقه افراد را به شراب کاهش داد و نوعي واکنش مخالف ، يعني نفرت و ناخشنودي را جايگزين آن نمود . اين کار تا رسيدن به هدف مطلوب به تدريج و گام به گام انجام پذيرفت. نتيجه آن شد که بلافاصله پس از نزول آيه تحريم شراب ، تمام مسلمانان مدينه شراب هاي موجود در شهر را به خيابان هاي مدينه ريختند و از شر آن رها شدند.
 

تحريم تدريجي ربا در ميان اعراب جاهلي

هچنين قرآن در خصوص تحريم ربا که در ميان اعراب جاهلي رواج داشت، از همين روش استفاده کرد و به تحريم تدريجي آن پرداخت در مساله تحريم ربا مي توان به چهار مرحله اشاره کرد ؛
در مرحله اول خداوند متعال در آيه زير از رباخواري اظهار عدم رضايت مي کند:« وَمَا آتَيْتُم مِّن رِّبًا لِّيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِندَ اللَّهِ ... ؛ و آنچه به قصد ربا مي دهيد تا در اموال مردم سود و افزايش بردارد، نزد خدا فزوني نمي گيرد.» (روم/ 39)
در مرحله دوم آيه اي نازل شد که در آن يهوديان به سبب رباخواري تهديد شده بودند و اين خود نوعي اشاره به تحريم ربا محسوب مي شود؛ گرچه تصريحي به تحريم آن ندارد:« فَبِظُلْمٍ مِّنَ الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللّهِ كَثِيرًا  وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ؛ پس به سزاي ستمي که از يهوديان سر زد و به سبب آنکه مردم را بسيار از راه خدا باز داشتند. چيزهاي پاکيزه اي را که بر آنان حلال شده بود حرام گردانيد و به سبب ربا گرفتنشان - با آنکه از آن نهي شده بودند- و به ناروا مال مرد خورد نشان، و ما براي کافران آنان عذابي دردناک آماده کرده ايم.» (نساء/ 161 و 160)
قرآن براي درمان شرابخواري و رباخواري که در آن زمان بين مردم جاهلي، رايج بود، از همين دو روش استفاده کرد. در ابتدا، مردم به آساني آماده ترک چنين عاداتي نبودند؛ اما پس از آنکه ايمان، به دل آن ها راه يافت ، خود انگيزه اي قوي شد که از خداوند متعال و پيامبر (صلي الله عليه واله و سلم) اطاعت کنند و چيزهايي را که به انجام آن امر شده بودند، بپذيرند
شايد گناه از عينک من باشد
در مرحله سوم خداوند آن رباي فاحش با سودهاي چند برابر را که در ميان اعراب جاهلي مرسوم بود، حرام کرد و فرمود: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ؛ اي کساني که ايمان آورده ايد. ربا را با سود چندين برابر مخوريد، و از خدا پروا کنيد، باشد که رستگار شويد.» (آل  عمران / 130)
و در مرحله چهارم، قرآن ربا را قاطعانه تحريم کرد: «الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ  يَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ ؛ کساني که ربا مي خورند، از گور بر نمي خيزند مگر مانند برخاستن کسي که شيطان بر اثر تماس، آشفته سرش کرده است. اين بدان سبب است که آنان گفتند: «داد و ستد صرفاً مانند رياست. » و حال آنکه خدا داد و ستد را حلال، و ربا را حرام گردانيده است. پس، هر کس، اندرزي از جانب پروردگارش بدو رسيد، و از رباخواري باز  ايستاد، آنچه گذشته، از آن اوست و کارش به خدا واگذار مي شود و کساني که به رباخواري باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود خدا از برکت ربا مي کاهد، و بر صدقات مي افزايد، و خداوند هيچ ناسپاس گناهکاري را دوست نمي دارد .» (بقره/ 276 و 275)
نخستين آيه اي که درباره ربا نازل شد، مکي است. اما آيات ديگري که بعد از آن نازل شدند، مدني هستند از اينجا روشن مي شود که تحريم قاطع ربا نيز پس از جايگزيني و استقرار ايمان در دل هاي مسلمانان صورت گرفته است.
روشي که قرآن براي درمان عادات مذموم شرابخواري و رباخواري در پيش گرفت، همان روش ايجاد تدريجي واکنش نفرت آميز و ناخوشايند نسبت به شراب و ربا در نظر مسلمانان بود ايجاد اين نفرت تدريجي، آنقدر ادامه يافت تا سرانجام توانست اين دو خوي قوي و تثبيت شده در رفتار جاهليت آن زمان را با موفقيت درمان کند و با روشي حساب شده و در کمال دقت و حکمت، نابودشان سازد .



 
تعداد بازديد:1762 آخرين تغييرات:89/12/20
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر