یکشنبه 17 آذر 1398 - 11 ربيع الثاني 1441 - 8 دسامبر 2019
صفحه اصلي/دين و انديشه

خرچنگ بخوریم یا نخوریم؟

خرچنگ بخوريم يا نخوريم؟

مدتي است فروش خرچنگ و ماهي مركب در برخي رستوران‌هاي كشور تبليغ و حتي شنيده شده که در اين رستوران ها عملا گوشت خرچنگ سرو مي شود.

اشاره:
مدتي است فروش خرچنگ و ماهي مركب در برخي رستوران‌هاي كشور تبليغ و حتي شنيده شده که در اين رستوران ها عملا گوشت خرچنگ سرو مي شود. محمد رضا فروزان، راقم اين سطور، نخست مبناي فقهي حرمت و حليت حيوانات دريايي را تحليل کرده و آنگاه به تبيين ديدگاه فقيهان در اين خصوص پرداخته است.
 
در آياتي از قرآن کريم مي خوانيم:
يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِياهُ تَعْبُدُونَ(البقرة/172)
اي کساني که ايمان آورده‌ايد! از نعمتهاي پاکيزه‌اي که به شما روزي داده‌ايم، بخوريد و شکر خدا را بجا آوريد؛ اگر او را پرستش مي‌کنيد!
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ(المائدة/88)
و از نعمتهاي حلال و پاکيزه‌اي که خداوند به شما روزي داده است، بخوريد! و از (مخالفت) خداوندي که به او ايمان داريد، بپرهيزيد!
در مکتب اسلام بر روي غذا ي حلال وطيب سفارشهاي فراوان شده است . دو آيه فوق وديگر آيات مشابه ، صراحت بر اين دارند که مسلمان بايد از روزي هاي پاک وحلال استفاده کرده تا اثر آنرا در زندگي وحيات معنوي خويش مشاهده کند .
خداوند تبارک وتعالي به رسولان دستور مي‌دهد که از روزي حلال وپاکيزه ارتزاق کنيد تا صالح بگرديد . ( دقت کنيد ؛ حلال بودن وپاکيزه بودن دو مقوله جداگانه هستند).
مفهموم مخالف آيه چنين است که حلال نخوردن مساوي نا صالح بودن است . در واقع ريشه ي تمام معاصي وانحرافات اخلاقي از لقمه ي حرام سر چشمه مي‌گيرد . به تجربه هم ثابت شده ؛ اثر يک لقمه ي حرام مسير زندگي شخصي را عوض کرده واز اوج عزت به قعر ذلت کشانده است .خداوند فرمود : " فلينظر الانسان الي طعامه " انسان در غذاي خود بنگرد .( مهم از کجا آمدن است ) عبس 24
در اهميت اين موضوع همان بس که اصحاب کهف وقتي از خواب بيدار شده ودوست خود را بدنبال تهيه طعام فرستادند ؛ به او سفارش کردند که :
" فلينظر ايها ازکي طعاماً " کهف 19
بنگر کدام غذا پاکيزه تر است . ( واين درسي براي همه ماست که در راههاي کسب در آمد خود دقت کافي را مبذول داريم . ) .
از آبزيان ؛ تنها ماهيان وفلس دار آن حلال است که با شرايط درست صيد ؛ خوردن آن بدون اشکال است . وشرط آن اينست که بايد از آب زنده گرفته شده ودر خارج آب جان بدهد ، نيازي نيست که حتماً در خشکي باشد ؛ اگر داخل قايق وکشتي هم بميرد ؛ حلال است . اگر داخل تور ودر ميان آب بميرد ؛ آنهم حرام است .
شخصي به خدمت رسول الله ص رسيده وعرض کرد ؛ دوست دارم دعايم مستجاب شود
فرمود : " طهّر مَاءکَلَکَ ولا تُدخِل بَطنَکَ الحرام " وسائل الشيعه 7/145
غذاي پاکيزه وحلال بخور واز حرام اجتناب کن .!
 
يکي از کتب فقهي که بسيار کاربردي بوده ودر زندگي روزمره همه با آن سر وکار دارند , بحث« اطعمه واشربه» است . چه چيزي حلال است وچه حرام .
موجودات  رابه سه قسمت تقسيم کنيم :
اول -  برّي ؛ هر آنچه در خشکي زيست کند
دوم – بحري ؛ آبزيان 
سوم – جوّي ؛ پرندگان
دو زيستان مشترکند بين بري وبحري ؛ هيچکدام از دو زيستان ؛ در مکتب اهل البيت حلال نيستند ،مثل ، تمساح ؛ لاک پشت ؛ خر چنگ ؛ قور باغه و...
دو زيستان در مکتب اهل سنت نيز تفصيل دارند .
ما در اين نوشتار در صدد بيان حکم خرچنگ وصدف – حلزون – هستيم .
ولي اشاره مختصري به کليات سه قسمت مي کنيم .

 
حيوانات بريّ:
گوشت خرچنگ

از حيوانات برّي – خشکي – فقط 6نوع حلالند ومابقي حرام .
گاو( اهلي ووحشي ) ؛گوسفند ؛ بز ( اهلي ووحشي) ؛ شتر ؛ اسب والاغ ( اهلي ووحشي)
گوزن و آهو و مشابه اينها که در زير مجموعه ي بز کوهي جاي بگيرند , آنها هم حلال هستند .  خرگوش در مکتب شيعه حرام ودر فقه سنيان حلال است .قال في المغني : " والارنب مباحة "  11/71
 شير و تخم هر حيواني تابع خود حيوان است .حيوان جلّال- نجاستخوار- حرام-عارضي- است .
حيوان موطوءة هم احکامي خاص دارد که دو قسم است:
ماکول ومرکوب .حيواني هم که از شير خوک استفاده کرده وپرورش يافته باشد ؛ خودش واولادش ؛ حرامٌ .
تمام محرمات در حال اضطرار ؛ حلال مي‌شوند؛ به دليل " فمن اضطر غير باغ ولا عاد فلا اثم عليه" بقره 173
حشرات نيز بر اساس قاعده « ويُحرّم ُعليهمُ الخبائث »  اعراف 157؛ حرمت اکل دارند .
قاعده : "کلما يحرم في البر يحرم مثله في البحر والماء " مستند الشيعة فاضل نراقي 15/69
پرندگان :
از پرندگان ؛ آنهائي که با ل زدنشان –دفيفشان- بيشتر از عدم با ل زدن-صفيفشان- باشد ؛ حلال اند . علائم ديگري هم دارند که ميتوانيد به کتب فقهي مراجعه کنيد . از باب وفور گوئيم ؛ تمام انواع کلاغها از هر نوع ( شيخ بهائي کلاغ مزرعه را حلال داند )
حرام هستند . سفيد ؛ سياه ؛ ابلق و....خانواده کبوتر و گنجشک حلال هستند . با شرط صيد حلال.
نکته : شکار پرندگان حلال گوشت ، مثل کبوتر وگنجشک با وسايلي شبيه فلاخن ؛ حرام است .
سيد محسن حکيم وآيت الله بروجردي و...  شکار با تفنگ ساچمه اي را حلال نمي‌دانند .
رک : رساله محشي بروجردي ص544
 

حيوانات بحري :

مالک:هر آنچه از آب بيرون آيد ؛ حلال داند . مثل تمساح ؛ لاک پشت و خرچنگ و... مستند او هم آيه " احل لکم صيد البحر وطعامه "  مائده 96  است .
ابن قدامه از او نقل کند : " وقال مالک کل ما في البحر مباح لعموم قوله تعالي "احل لکم صيد البحر وطعامه " مائده 96
زمخشري در کشاف ذيل آيه احل لکم صيد البحر گويد :
" احل لکم الانتفاع بجميع ما يصاد في البحر " واز ابي ليلي هم نقل کند که گفت:
« جميع ما يصاد منه » هر آنچه از دريا صيد شود ؛ حلال است .  1/680
سيد محمود آلوسي هم در روح المعاني از ابي حنيفه پيروي کرده وتمام ماهيان را مباح داند . کما قال : " وهو السمک عندنا "  4/29
ابي حنيفه گويد : لا يباح الا السمک "  فقط ماهيان حلالند؛ با فلس وبدون فلس .
صرف نام ماهي داشتن کفايت ميکند ؛ چه داراي فلس باشد وچه نباشد . مثل ؛مارماهي.رک : المغني ابن قدامه 11/84
قال ابن قدامه : کل ما يعيش في البر من الدواب البحر لا يحل بغير ذکاة کطير الماء والسلحفاة وکلب الماء الا ما لا دم فيه کالسرطان فانه يباح بغير ذکاة "المغني11/83
يعني ، لاک پشت با ذبح شرعي حلال ميشود وحيواناتي که خون ندارند مثل خرچنگ نيازي به ذکاة – راه حلال کردن – ندارند . ودر باب سگ آبي هم که قائل بر حليت هستند " وکلب الماء مباح "از حيوانات بري ؛ سوسمار وکفتار راهم حلال گويند.  المغني ج11ص81
ليکن در مکتب شيعه ، از حيوانات بحري – آبزيان _ فقط ، ماهي حلال است وآنهم از نوع فلس دارش . بدون فلس ، ولو ماهي ناميده شود ، حلال نيست .
تمام محرمات در حال اضطرار ؛ حلال مي‌شوند؛ به دليل " فمن اضطر غير باغ ولا عاد فلا اثم عليه" بقره 173
قال المغنية : " اتفقوا بشهادة صاحب المسالک علي ان کل حيوان بحري – غير السمک – لا يحل اَکلهِ , حتي ولو کان له فلس ؛ ... وايضاً اتفقوا ان السمک الذي له فلس حلال اَکلهِ ... واختلفوا في السمک الذي لا فلس له، وذهب الاکثر الي تحريمه ...
مستند فقهاء خبر محمد بن مسلم از امامين صادقين (ع) است؛ محمد بن مسلم سوال کرد:
خوردن ماهي که فلس ( قشر ) ندارد چگونه است؟ فرمودند: "کُل ما له قشر من السمک ؛ وما کان ليس له قشر فلا تاکله " فقه امام صادق ع 4/371
ماهي
يعني ، فقط ماهي ّ که داراي فلس باشد ؛ حلال است.
اقول : چرا فرمود ماهي قشر دار؟ براي اينکه تمساح از حکم خارج شود.
در زبان قران به سمک ( ماهي )، "حوت" اطلاق شده است .
تعريف ماهي هم در لسان عاميانه مشخص است . طبعاً عامه مردم به تمساح ولاک پشت ، ماهي نمي گويند . بنا براين از آبزيان ؛ تنها ماهيان وفلس دار آن حلال است که با شرايط درست صيد ؛ خوردن آن بدون اشکال است . وشرط آن اينست که بايد از آب زنده گرفته شده ودر خارج آب جان بدهد ، نيازي نيست که حتماً در خشکي باشد ؛ اگر داخل قايق وکشتي هم بميرد ؛ حلال است . اگر داخل تور ودر ميان آب بميرد ؛ آنهم حرام است . مسلمان بودن شرط صحت صيد نيست ؛ ولي احراز اينکه در بيرون آب مرده باشد ؛ لازم است .
قال في  مختصر النافع : " ولا يؤ کل السُلحفاة ، ولا الضِفادع ولا السَرَطان "  ص231
خوردن لاک پشت وقورباغه – وزغ – وخرچنگ حرام است .
قال في الشرايع : " ويؤکل ... والاربيان ( ميگو) "
خوردن ميگو ، حلال است . روبيان : ميگوست . ( حياة الحيوان الدميري 1/371)
قال في الجواهر : " واما الاربيان – ميگو- فلا خلاف نصاً وفتوي في حله "  36/252
صاحب جواهر هم مي فرمايد , ميگو حلال است .
خرچنگ را عقرب آبي مي گويند ؛ عربها به او لقب « ابو بحر » داده اند ، دو زيست است ؛ بر يک جهت راه مي‌رود ؛ از هوا وآب استنشاق مي‌کند . در طول سال شش بار پوست اندازي مي‌کند , 8پا دارد ودو فک؛ تند مي‌رود . گوئيا سر در بدن ندارد . لانه خود را طوري مي‌سازد که يک درب به طرف آب ودرب ديگري بسوي خشکي داشته باشد .
گويند گوشت او براي مسلولين نافع است . مالک خوردن آن را حلال داند . ليکن " يحرم اکله لاستخبائه کالصدف " ( به فتواي شيخ الدميري حرام است ) .
سوال : ميگو که به ماهي شباهت ندارد ؛ پس چه فرقي با خرچنگ دارد ؟ يکي حلال وديگري حرام ؟
ج = بدليل « نص » است . صاحب جواهر مي نويسد :
يکي از اصحاب امام موسي بن جعفر ع از ايشان سوال کرد : جعلت فداک ما تقول في اکل الاربيان – ميگو- ؟
فقال لي : لا باس بذلک . والاربيان ضرب من السمک .
وفي مرسل محمد بن جمهور عن ابي عبد الله ع : انه سُئل عن الاربيان ، فقال :کُل ،فانه جنس من السمک "جواهر ج36ص253
قال في تحرير الوسيلة : " الاربيان – المسمي في لسان هذا الزمان بالروبيان من جنس السمک الذي له فلس ؛ فيجوز اکله ."  ج2ص156
قال الگلپايگاني : " الاربيان المسمي بالروبيان او الميگو من جنس السمک الذي له فلس ، فيجوز اکله "هداية العباد ج2ص225  فتواي آيت الله صافي هم چنين است .
فتواي سيد سيستاني در منهاج هم بر حليت ميگو ست . ( رک: 3/291)
ودر خصوص خرچنگ هم فتوا بر حرمت دارند . کما قال : " لا يحل من حيوان البحر
الا السمک ، فيحرم ... ذا حياتين کالضِفدِع والسََرَطان – خرچنگ – والسُلحفاة علي الاقوي "اي : قورباغه وخرچنگ ولاک پشت ، حرام هستند . ( منهاج 3/291)
سوال : کوسه حلال است ويا حرام ؟
ج = جوهري در « الصحاح » کوسه را از خانواده ماهيان ميداند . ( 73نوع ماهي ؛هست)
" والکوسج : سمکة في البحر ؛ له خرطوم کالمنشار( شبيه اره)"  ج1ص337
بنابراين با تائيد ماهي بودن اين حيوان درنده ، در صورت داشتن فلس ، حلال است .
البته عده اي از اهل سنت ؛ کوسه را بدليل آدمخوار بودن ؛ حرام مي گويند .
نکته : شکار پرندگان حلال گوشت ، مثل کبوتر وگنجشک با وسايلي شبيه فلاخن ؛ حرام است .

واما صدف ويا حلزون :

علي بن جعفر ع از برادر بزرگوارش موسي بن جعفر ع حکم خوردن صدف را سوال کرد؛ آيا خوردن گوشت صدف حلال است ؟ امام (ع) فرمود: " لا يحل اکله "حرام است .جواهر الکلام 36/253
آري از مسلمات فقه شيعي، بلا شک حرمت خوردن خرچنگ وصدف است .
حرمت خرچنگ شامل برّي وبحري مي‌شود.
سوال : آيا خرچنگ وصدف نجس هستند؟  ج = خير . زيرا خون جهنده ندارند . ولي خريد وفروش مرده آنها بلا شک ؛ جايز نيست وتصرف در ثمن آن اکل مال بالباطل است.
 
نويسنده: محمد رضا فروزان
فرآوري(حذف و اضافات): شکوري_گروه دين وانديشه تبيان



 
تعداد بازديد:16517 آخرين تغييرات:90/01/23
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر