یکشنبه 2 ارديبهشت 1397 - 6 شعبان 1439 - 22 آپريل 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه


 
 


 










 


 












خروجي RSS

4 باری که شیطان فریاد کشید

4 باري که شيطان فرياد کشيد

سوره حمد كه نام ديگرش «فاتحه الكتاب» است، هفت آيه دارد1 و تنها سوره‏اى است كه بر هر مسلمانى واجب است حداقل روزانه ده بار آن را در نمازهاى شبانه روزى بخواند وگرنه نماز او باطل است.

محتواي سوره مبارکه حمد

سوره حمد كه نام ديگرش «فاتحه الكتاب» است، هفت آيه دارد1  و تنها سوره‏اى است كه بر هر مسلمانى واجب است حداقل روزانه ده بار آن را در نمازهاى شبانه روزى بخواند وگرنه نماز او باطل است. «لا صلاة الّا بفاتحه الكتاب»2 بنا به روايت جابر بن عبد اللّه انصارى از رسول اكرم(صلي الله عليه و آله): اين سوره بهترين سوره‏هاى قرآن است.3
آيات سوره‏ى مباركه فاتحه، اشاراتى در باره‏ى خداوند و صفات او، مسأله معاد، شناخت و درخواست رهروى در راه حقّ و قبول حاكميت و ربوبيّت خداوند دارد. همچنين به ادامه‏ى راه اولياى خدا، ابراز علاقه و از گمراهان و غضب‏شدگان اعلام بيزارى و انزجار شده است. سوره‏ى حمد همانند خود قرآن مايه‏ى شفاست، هم شفاى دردهاى جسمانى و هم شفاى بيمارى‏هاى روحى.4
 

درسهاى تربيتى سوره‏ى حمد

در تفسير نمونه به مواردي از اثرات تربيتي سوره حمد اشاره شده است كه با توجه و عمل به هركدام از اين موارد، انسان هرچه بيشتر در راه شناخت و نزديكي به پروردگار قرار مي‌گيرد:
1- انسان در تلاوت سوره‏ى حمد با «بِسْمِ اللَّهِ» از غير خدا قطع اميد مى‏كند.
2- با «رَبِّ الْعالَمِينَ» و «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» احساس مى‏كند كه مربوب و مملوك است و خودخواهى و غرور را كنار مى‏گذارد.
3- با كلمه «عالمين» ميان خود و تمام هستى ارتباط برقرار مى‏كند.
4- با «الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» خود را در سايه لطف او مى‏داند.
5- با «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» غفلتش از آينده زدوده مى‏شود.
6- با گفتن «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» ريا و شهرت طلبى را زايل مى‏كند.
7- با «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» از ابرقدرت‏ها نمى‏هراسد.
8- از «أَنْعَمْتَ» مى‏فهمد كه نعمت‏ها به دست اوست.
9- با «اهْدِنَا» رهسپارى در راه حقّ و طريق مستقيم را درخواست مى‏كند.
10- در «صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» همبستگى خود را با پيروان حقّ اعلام مى‏كند.
11- با «غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ» و «ولَا الضَّالِّينَ» بيزارى و برائت از باطل و اهل باطل را ابراز مى‏دارد.
 

سوره حمد، اساس قرآن است‏

در حديثى از پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مى‏خوانيم كه: «الحمد ام القرآن‏» و اين به هنگامى بود كه جابر بن عبداللَّه انصارى خدمت پيامبر(صلي الله عليه و آله) رسيد، پيامبر(صلي الله عليه و آله) به او فرمود: «الا اعلمك افضل سورة انزلها اللَّه فى كتابه؟ قال فقال له جابر بلى بابى انت و امى يا رسول اللَّه! علمنيها، فعلمه الحمد، ام الكتاب‏». آيا برترين سوره‏اى را كه خدا در كتابش نازل كرده به تو تعليم كنم، جابر عرض كرد آرى پدر و مادرم به فدايت باد، به من تعليم كن، پيامبر(صلي الله عليه و آله) سوره حمد كه ام الكتاب است به او آموخت، سپس اضافه فرمود اين سوره شفاى هر دردى است مگر مرگ.5
و نيز از پيامبر(صلي الله عليه و آله) نقل شده كه فرمود: «و الذى نفسى بيده ما انزل اللَّه فى التوراة، و لا فى الزبور، و لا فى القرآن مثلها، هى ام الكتاب‏»، قسم به كسى كه جان من به دست او است خداوند نه در تورات و نه در انجيل و نه در زبور، و نه حتى در قرآن، مثل اين سوره را نازل نكرده است، و اين ام الكتاب است.6
در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى‏خوانيم‏: «شيطان چهار بار فرياد كشيد و ناله سر داد نخستين بار روزى بود كه از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامى بود كه از بهشت به زمين تنزل يافت، سومين بار هنگام بعثت محمد(صلي الله عليه و آله) بعد از فترت پيامبران بود، و آخرين بار زمانى بود كه سوره حمد نازل شد»!

وجه توحيدي سوره حمد
سوره حمد

در حقيقت سوره حمد هم بيانگر توحيد ذات است، هم توحيد صفات، هم توحيد افعال، و هم توحيد عبادت. و به تعبير ديگر اين سوره مراحل سه‏گانه ايمان: اعتقاد به قلب، اقرار به زبان، و عمل به اركان را در بر دارد، و مى‏دانيم« ام» به معنى اساس و ريشه است.
شايد به همين دليل است كه« ابن عباس» مفسر معروف اسلامى مى‏گويد: «ان لكل شى‏ء اساسا ... و اساس القرآن الفاتحة»، هر چيزى اساس و شالوده‏اى دارد ... و اساس و زير بناى قرآن، سوره حمد است. روى همين جهات است كه در فضيلت اين سوره از پيامبر(صلي الله عليه و آله) نقل شده: «ايما مسلم قرأ فاتحه الكتاب اعطى من الاجر كانما قرأ ثلثى القرآن، و اعطى من الاجر كانما تصدق على كل مؤمن و مؤمنه‏»، هر مسلمانى سوره حمد را بخواند پاداش او به اندازه كسى است كه دو سوم قرآن را خوانده است (و طبق نقل ديگرى پاداش كسى است كه تمام قرآن را خوانده باشد) و گويى به هر فردى از مردان و زنان مؤمن هديه‏اى فرستاده است.7
تعبير به دو سوم قرآن شايد به خاطر آنست كه بخشى از قرآن توجه به خدا است و بخشى توجه به رستاخيز و بخش ديگرى احكام و دستورات است كه بخش اول و دوم در سوره حمد آمده، و تعبير به تمام قرآن به خاطر آن است كه همه قرآن را از يك نظر در ايمان و عمل مى‏توان خلاصه كرد كه اين هر دو در سوره حمد جمع است.
 

سوره حمد افتخار بزرگ پيامبر(صلي الله عليه و آله)‏

جالب اينكه در آيات قرآن سوره حمد به عنوان يك موهبت بزرگ به پيامبر(صلي الله عليه و آله) معرفى شد، و در برابر كل قرآن قرار گرفته است، آنجا كه مى‏فرمايد: «وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ»، ما به تو سوره حمد كه هفت آيه است و دو بار نازل شده داديم همچنين قرآن بزرگ بخشيديم (سوره حجر آيه 87).
قرآن با تمام عظمتش در اينجا در برابر سوره حمد قرار گرفته است، نزول دوباره آن نيز به خاطر اهميت فوق العاده آن است. همين مضمون در حديثى از امير مؤمنان على(عليه السلام) از پيامبر(صلي الله عليه و آله) نقل شده است كه فرمود: «ان اللَّه تعالى افرد الامتنان على بفاتحة الكتاب و جعلها بازاء القرآن العظيم و ان فاتحة الكتاب اشرف ما فى كنوز العرش»، خداوند بزرگ به خاطر دادن سوره حمد بالخصوص بر من منت نهاده و آن را در برابر قرآن عظيم قرار داده، و سوره حمد با ارزشترين ذخائر گنجهاى عرش خدا است»!8
در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى‏خوانيم‏: «شيطان چهار بار فرياد كشيد و ناله سر داد نخستين بار روزى بود كه از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامى بود كه از بهشت به زمين تنزل يافت، سومين بار هنگام بعثت محمد(صلي الله عليه و آله) بعد از فترت پيامبران بود، و آخرين بار زمانى بود كه سوره حمد نازل شد»! 9
در عيون اخبار الرضا(عليه السلام) در حديثى از پيامبر(صلي الله عليه و آله) مى‏خوانيم:
خداوند متعال چنين فرموده: من سوره حمد را ميان خود و بنده‏ام تقسيم كردم نيمى از آن براى من، و نيمى از آن براى بنده من است، و بنده من حق دارد هر چه را مى‏خواهد از من بخواهد:
هنگامى كه بنده مى‏گويد «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» خداوند بزرگ مى‏فرمايد بنده‏ام بنام من آغاز كرد، و بر من است كه كارهاى او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر بركت كنم، و هنگامى كه مى‏گويد «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» خداوند بزرگ مى‏گويد بنده‏ام مرا حمد و ستايش كرد، و دانست نعمتهايى را كه دارد از ناحيه من است، و بلاها را نيز من از او دور كردم، گواه باشيد كه من نعمتهاى سراى آخرت را بر نعمتهاى دنياى او مى‏افزايم، و بلاهاى آن جهان را نيز از او دفع مى‏كنم، همانگونه كه بلاهاى دنيا را دفع كردم. و هنگامى كه مى‏گويد « الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» خداوند مى‏گويد: بنده‏ام گواهى داد كه من رحمان و رحيمم، گواه باشيد بهره او را از رحمتم فراوان مى‏كنم، و سهم او را از عطايم افزون مى‏سازم. و هنگامى كه مى‏گويد « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» او مى‏فرمايد: گواه باشيد همانگونه كه او حاكميت و مالكيت روز جزا را از آن من دانست، من در روز حساب، حسابش را آسان مى‏كنم، حسناتش را مى‏پذيرم، و از سيئاتش صرف نظر مى‏كنم. و هنگامى كه مى‏گويد « إِيَّاكَ نَعْبُدُ» خداوند بزرگ مى‏گويد بنده‏ام راست مى‏گويد، تنها مرا پرستش مى‏كند، من شما را گواه مى‏گيرم بر اين عبادت خالص ثوابى به او مى‏دهم كه همه كسانى كه مخالف اين بودند به حال او غبطه خورند. و هنگامى كه مى‏گويد « إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» خدا مى‏گويد: بنده‏ام از من يارى جسته، و تنها به من پناه آورده گواه باشيد من او را در كارهايش كمك مى‏كنم، در سختيها به فريادش مى‏رسم، و در روز پريشانى دستش را مى‏گيرم. و هنگامى كه مى‏گويد « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ...» (تا آخر سوره) خداوند مى‏گويد اين خواسته بنده‏ام بر آورده است، و او هر چه مى‏خواهد از من بخواهد كه من اجابت خواهم كرد آنچه اميد دارد، به او مى‏بخشم و از آنچه بيم دارد ايمنش مى‏سازم.
هنگامى كه بنده مى‏گويد «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» خداوند بزرگ مى‏فرمايد بنده‏ام بنام من آغاز كرد، و بر من است كه كارهاى او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر بركت كنم

خلاصه‏

خلاصه مفهوم سوره حمد، اين است كه خداوند نخست خودش را با اوصاف كمال و جمالش تمجيد و توصيف مى‏كند و با افعال و اوصاف متعالى‏اش خود را معرفى مى‏نمايد: تربيت عمومى، رحمت عامّه و سلطنت روز جزا را كه از آن او است، به بشر يادآورى مى‏كند، آن‏گاه نتيجه‏گيرى مى‏كند كه عبادت، پرستش و استعانت اختصاص به خدا دارد و جز او كسى سزاوار ستايش وپرستش نيست، اين است كه بايد تنها خدا را پرستش نمود و از او يارى و مدد خواست.
سپس راه دعا و نيايش را به انسان‏ها تعليم مى‏كند و تذكرشان مى‏دهد كه از خداوند درخواست كنند تا آنان را به صراط مستقيم و راه راست و به سوى سعادت جاودانى هدايت‏شان كند، به يك حيات جاودانه و زندگى ابدى و به نعمت‏هاى غير قابل زوال و پايان ناپذيرشان برساند و در نور و روشنايى كه تاريكى و ظلمتى بعد از آن وجود ندارد، قرارشان دهد.
و در آخرين مرحله اين نكته را بيان مى‏كند كه راه مستقيم و هدايت به كسانى اختصاص دارد كه خداوند با رحمت و فضل خويش آن‏ها را مشمول رحمت بى‏پايان و نعمت‏هاى فراوان خويش ساخته و الطاف خاصى مبذولشان داشته است و اين راه با راه كسانى كه مورد خشم و غضب خدا قرار گرفته‏اند و با راه كسانى كه از راه صحيح منصرف گرديده‏اند، متمايز و جداست.
بنابراين، سوره حمد از چهار بخش تشكيل يافته و هر بخش هدفى در بر دارد و مجموعا چهار هدف عالى و مهم را تعقيب مى‏كند:
1- خدا را با صفات عالى و كمالى‏اش براى انسان‏ها توصيف و معرفى مى‏كند.
2- عبادت، پرستش و استعانت مخصوص به خداست و جز او كسى سزاوار آن نيست.
3- هدايت به راه راست و شناخت راه راست و راه نيكان را بايد از پيشگاه الهى خواست و در راهيابى از او مدد و يارى جست.
4- راه نيكان از راه خشم زدگان (مغضوبين) و از راه گمراهان (ضالّين) متمايز و جداست.
 
آمنه اسفندياري – گروه دين و انديشه تبيان

1- عدد هفت، عدد آسمان‏ها، ايّام هفته، طواف، سعى بين صفا و مروه و پرتاب سنگ به شيطان نيز مى‏باشد.
2- مستدرك، ج 4، ح 4365.
3- بحارالانوار، ج 92، ص 257.
4- علّامه امينى قدس سره در تفسير فاتحة الكتاب، روايات زيادى را در اين زمينه نقل نموده است.
5- "مجمع البيان" و" نور الثقلين" آغاز سوره حمد.
6- همان مأخذ.
7- مجمع البيان آغاز سوره حمد
8- تفسير برهان جلد اول صفحه 26 طبق نقل تفسير البيان‏
9- نور الثقلين جلد اول صفحه 4

منابع:
ــ تفسير نور، ج‏1
ــ تفسير نمونه، ج‏ 1
ــ تفسير روشن، ج‏
ــ تفسير جامع، ج‏ 1



 
تعداد بازديد:1200 آخرين تغييرات:90/01/24
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر