چهارشنبه 30 آبان 1397 - 13 ربيع الاول 1440 - 21 نوامبر 2018
صفحه اصلي/خانواده

پرسش های ضروری تر از هوا

fiogf49gjkf0d

پرسش هاي ضروري تر از هوا

 

 

چگونگي پاسخ گويي به پرسش هاي مذهبي نوجوانان (2)


در مقاله ي قبل به نکاتي اشاره کرديم که بي شک مي توانست در پاسخ گويي درست به سوالات ديني فرزندان موثر واقع شود . نکاتي از قبيل :  گوش سپردن هشيارانه به پرسش ها ، درک دقيق پرسش ، پاسخ نگفتن هنگام دل مشغولي ، دوري از رفتارها و پاسخ هاي اضطراب آلود و دادن پاسخ ارزشمند و عالمانه ي « نمي دانم » در برخي سوال هاي فرزندان ؛ البته با شرايطي خاص که در مقاله ي قبل ذکر شد.
در اين مقاله در ادامه ي بحث به نکات ديگري اشاره مي نمائيم که دانستنش خالي از لطف نيست :
 

باز گويي پرسش با زبان ساده

در صورت نياز ، مناسب است که پرسش فرزند يا شاگرد خود را يک بار با ادبيات خودمان براي او تکرار کنيم . اين کار ، هم نوعي همراهي با پرسشگر به شمار مي آيد و هم او را براي شنيدن دقيق پاسخ آماده مي سازد . در ضمن ، با اين کار ، شيوه درست طرح پرسش را نيز به او مي آموزيم .
 
رسول خدا(ص) فرموده اند :
«حسن السوال يصف العلم ؛ ( تحف العقول ،ص 56)
 خوب پرسيدن ، نيمي از دانش است .»
 
براين اساس ، وقتي درست پرسيدن رابه پرسشگر خود مي آموزيم، او را از نصف دانش بهره مند ساخته و نيمي از راه کسب علم را برايش هموار کرده ايم . سپس با پاسخ درست و دقيق ، نيم ديگر علم را به او مي آموزيم.
 

پاسخ گويي پس از انديشه و مطالعه

اگر براي پاسخ گويي شايسته به زمان نياز داريد تا فکر يا مطالعه کنيد و مي توانيد با فرصتي يک روزه يا يک ساعته ، پاسخ بهتر و دقيق تري ارائه کنيد ، از مخاطب خود بخواهيد که در زماني ديگر ، دوباره پرسش خود را مطرح سازد . جواب ندادن به سوال ، از ارائه ي پاسخ هاي سست و سطحي بهتر است.
همان گونه که پيش از اين نيز گفتيم ، سراسيمگي در مواجهه با پرسشهاي اعتقادي ، باعث خطاهاي گوناگون در پاسخ گويي خواهد شد و برمشکلات فکري کودکان و نوجوانان خواهد افزود . اين احساس که « اگر من الان جواب ندهم پرسشگر گمراه خواهد شد .» باعث عرضه پاسخ هاي ضعيف و تشويق آور مي گردد ؛ البته ارائه برخي مقدمات و برخي توضيحات تا زمان عرضه پاسخ بهتر ، اشکالي ندارد ؛ ولي اگر با يک مطالعه ، پاسخ بهتر و جامع تري مي توان ارائه داد ، در پاسخ گويي شتاب نکنيد .
 
رسول خدا (ص) فرموده اند :
«الاناه من الله و العجله من الشيطان .( کنز العمال ، حديث 5674)
درنگ از خدا و شتاب کاري از شيطان است .»
شما اطلاعات مفيد خود را به پرسشگرتان منتقل کنيد و اگر با سوال هاي دشوارتري روبه رو شديد ، او را به روحاني محل يا معلم ديني اش ارجاع دهيد و يا پس از پيدا کردن پاسخ ، در فرصت ديگري به گفت وگو با وي بپردازيد

پاسخ گويي شجاعانه

ذهن بزرگ ترها پيچيده و تودرتو است ؛ اما ذهن کودکان و نوجوانان اين گونه نيست . برخي از ترس اينکه مبادا پس از پاسخ گويي به سوال هاي بچه ها ، با پرسش هاي پيچيده تري روبرو شوند ، از ارائه پاسخي که جوابش را مي دانند صرف نظر مي کنند ؛ مثلا وقتي کودکي مي پرسد که آيا جن وجود دارد يا نه ؟ بزرگ ترها از پاسخ دادن طفره مي روند ؛ زيرا مي ترسند که پس از جواب دادن به اين پرسش ، با پرسش هاي پيچيده اي درباره شکل و شمايل و وضعيت جن روبه روگردند ؛ البته اين يک فرض بزرگسالانه درباره پرسش هاي ساده کودکان است .
من يقين دارم که بسياري از پدران و مادران و معلمان و مربيان از عهده پاسخ گويي به پرسش هاي کودکان و نوجوانان بر مي آيند ؛ ولي چون از ادامه پرسش و پاسخ نگرانند و بيم دارند که نتوانند به پرسش هاي بعدي آنان پاسخ دهند ، جوابي را که مي دانند نيز مطرح نمي سازند . شما اطلاعات مفيد خود را به پرسشگرتان منتقل کنيد و اگر با سوال هاي دشوارتري روبه رو شديد ، او را به روحاني محل يا معلم ديني اش ارجاع دهيد و يا پس از پيدا کردن پاسخ ، در فرصت ديگري به گفت وگو با وي بپردازيد .
پرسش هاي ضروري تر از هوا
تجربه نشان داده است که کودکان و نوجوانان ، با چند جمله کوتاه درست و مهربانه قانع مي شوند و تا پديد آمدن پرسشي ديگر آرامش مي يابند ؛ البته تاکيد مي کنم جوابي را که ارائه مي دهيد ، بايد درست و در عين حال روشن و دور از پيچيدگي باشد.
رسول خدا(ص) فرموده اند :
« ما پيامبران ، فرمان گرفته ايم که با مردم به اندازه ي عقل هايشان سخن بگوييم .» ( کافي ، ج1 ، ص 23)
 با درک ظرفيت ذهني بچه ها ، پاسخ خود را ارائه نماييد و بدانيد که اگر مثال ها و استدلال هاي شما در حد توان عقلي آنان باشد ، در بيشتر موارد ، پاسختان را مي پذيرند .

 

بيان سابقه پرسش

بعضي از بچه ها فکر مي کنند که مساله ذهني آنان تنها براي آن ها مطرح شده است و دانشمندان ديني تجربه جوابگويي به آن را ندارند . همين پندار ، باعث اضطراب آنان مي گردد . اگر پرسشگران بفهمند که در اين راه ، همسفران و همراهان بسياري داشته و دارند ، فشار اين گونه پرسش ها را راحت تر تحمل مي کنند . به قول معروف « بلا وقتي عمومي شد ، گوارا مي گردد .»
 

ياد آوري پاسخ هاي گوناگون

اگر يک پرسش ، پاسخ هاي گوناگوني دارد ، بهتر است اين نکته را به پرسشگرمان يادآور شويم ؛ البته نياز نيست که ما پاسخ ها را ارائه دهيم . در اين گونه موارد بايد پاسخي عرضه کنيم که به ذهن مخاطب نزديک تر و با ظرفيت علمي او مناسب تر باشد . در عين حال بايد به وي گوشزد کنيم که اين سوال ، چندين جواب دارد ؛ مثلا اگر دختري پرسيد : چرا حضرت علي (ع) سخناني را در نکوهش زنان بيان فرموده است ، مي توانيم پاسخ آيه الله جوادي آملي را ارائه کنيم که مي فرمايد : " اين حديث درباره زنان همان دوران است که به خاطر نظام جاهليت و نظام مردان ،از آموزش و رشد علمي و عقلي محروم بوده اند و منظور از اين گونه احاديث ، جنس زن نيست ؛ يعني اين احاديث به يک قطعه خاص تاريخ اشاره دارد که بر اثر سنت هاي غلط جاهلي ، زنان از کمترين حقوق انساني خود محروم بودند و نمي توانستند در مسير رشد و کمال حرکت نمايند . در نتيجه نمي توان اين احاديث را به ديگر مقاطع تاريخ و زنان ديگر دوران ها سرايت داد. "
اگر درک پاسخ نخست براي مخاطب شما آسان تر است ، آن را بيان کنيد ؛ ولي به وي يادآور شويد که جواب هاي ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد. با اين کار ، وي در مي يابد که پرسش او – حتي اگر پاسخ شما را نپذيرد – بالاخره جواب دارد و سوال بي جوابي نيست
همچنين مي توانيم پاسخ علامه شهيد مرتضي مطهري را بيان کنيم که مي فرمايد :اين گونه احاديث بيانگر نسبت عقل و احساس در زنان و مردان است . به اين معنا که زنان ، به خاطر بردوش کشيدن مسووليت تربيت فرزندان ، از عواطف بيشتري برخوردارند و مردان که عهده دار اداره خانواده و اقتصاد خانواده اند ، قدرت تدبير و برنامه ريزي بيشتري دارند . پس نبايد چنين احاديثي را مذمت زنان شمرد ؛ بلکه بايد آن ها را توصيف احساسات و عواطف زن ها تلقي کرد.
اگر درک پاسخ نخست براي مخاطب شما آسان تر است ، آن را بيان کنيد ؛ ولي به وي يادآور شويد که جواب هاي ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد. با اين کار ، وي در مي يابد که پرسش او – حتي اگر پاسخ شما را نپذيرد – بالاخره جواب دارد و سوال بي جوابي نيست.
 

ارجاع به منابع معتبر

در برخي موارد ، سعي کنيم پاسخ را از روي منابعي که در اختيار داريم به پرسشگرمان ارائه دهيم؛ مثلا اگر او پرسيد :
« فرستادن صلوات بر پيامبر هنگام شنيدن نام آن حضرت واجب است يا مستحب؟» مساله 1124 رساله را بياوريد و از روي کتاب براي او بخوانيد که : « هر وقت انسان نام مبارک رسول الله (ص) را بگويد يا بشنود ، مستحب است صلوات بفرستد .»
اين نوع پاسخ دادن سه فايده دارد :
اول آنکه وي را به پاسخي که شما بيان مي داريد مطمئن مي سازد .
دوم آنکه شما راه پيدا کردن برخي پاسخ ها را نيز به وي مي آموزيد و به قول معروف ، به جاي دادن ماهي ، ماهي گيري را به وي ياد مي دهيد .
سوم آنکه منابع معتبر را هم به او معرفي مي نماييد .
البته ارجاع دادن به کتاب هاي معتبر هنگامي که زمان کافي براي پاسخ گويي نداريد بسيار لازم است.

 

پاسخ گويي صميمانه

پرسش هاي ضروري تر از هوا
هرگونه گفت و گويي آن گاه به ثمر مي نشيند که شما با مخاطب خود ارتباط برقرار کنيد و در فضايي صميمي حرف هاي همديگر را بشنويد . اين موضوع در کودکان و نوجوانان – به ويژه زماني که آنان پرسشي را مطرح مي سازند – اهميت بيشتري دارد .
امير مومنان علي (ع) در نامه 31 نهج البلاغه ، فرزند سي و چند ساله خود را با عبارت « يا بني » ( اي پسرم ) مورد خطاب قرار مي دهد و قبل از طرح ديگر مسائل ، او را اين گونه از عواطف خود بهره مند مي سازد :
« تورا ديدم که پاره اي از من هستي ، بلکه دانستم که مرا همه جان و تني ، چنان که اگر آسيبي به تو رسد به من رسيده و اگر مرگ به سر وقتت آيد ، رشته زندگي مرا بريده . پس کار تو را چون کار خود شمردم . اين اندرزها را به تو راندم تا تو را پشتيباني بود .» در همين نامه ، امام (ع) بيش از ده بار فرزندش را با عبارت « بني»( پسرم) مورد خطاب قرار مي دهد که نشان از اهميت ارتباط عاطفي در زمان گفت و گوي موثر دارد .
اگر گفت و گوي شما با  پرسشگرتان يک گفت و گوي خشک اداري باشد ، چندان قرين توفيق نخواهد بود ؛ زيرا فضاي رسمي پرسش و پاسخ ، او را از تلقي دقيق پاسخ محروم مي سازد . ايجاد ارتباط با پرسشگر و برخورد صميمانه با او ، جسارت طرح پرسش هاي بعدي را به وي مي دهد و اعتماد او را به پاسخ هاي شما بالا مي برد . براي ايجاد فضاي صميمي ، از اين روش ها مي توانيد بهره ببريد :
الف) جاي مناسب و آرامي را براي گفت وگو تعيين کنيد . اساسا بايد جاي پرسشگر در زمان دريافت پاسخ ، جاي مناسبي باشد . روزي رسول خدا (ص) در حال سخنراني بودند که ديدند يکي از حاضران در زير آفتاب است . پيامبر (ص) به وي فرمان دادند که به سايه برود .
ب) نام او را از وي بپرسيد ؛ البته اين روش درباره پدران و مادران معنا ندارد . آن ها مي توانند به جاي پرسيدن نام او ، از کارهاي روزانه فرزند شان و برنامه هاي درسي او سوال کنند .
ج) پيش از ارائه پاسخ ، با يک شوخي دوستانه ، فضا را تغيير دهيد . يکي از طلاب مي گفت : « من به آيه الله بهجت عرض کردم : آقا اجازه مي دهيد سوالي بپرسم . فرمودند : آيا سوال تو کوتاه است ؟ عرض کردم : بله . فرمودند : آيا جوابش هم کوتاه است ؟ عرض کردم : بله . ايشان لبخندي زدند و فرمودند : تواز کجا مي داني ؟ پس از اين شوخي ، سوال مرا گوش کردند و پاسخ دادند .»
تجربه نشان داده است که کودکان و نوجوانان ، با چند جمله کوتاه درست و مهربانه قانع مي شوند و تا پديد آمدن پرسشي ديگر آرامش مي يابند ؛ البته تاکيد مي کنم جوابي را که ارائه مي دهيد ، بايد درست و در عين حال روشن و دور از پيچيدگي باشد

پاسخ گويي به پرسش هاي پنهان

گاهي از نوع پرسش هاي فرد معلوم مي شود که او يک نگراني ويژه دارد . در اين موارد ، تنها پاسخ گويي به پرسش هاي او ، مشکل فکري وي را حل نمي کند ؛ مثلااگر ديديد فرزند شما درباره قيامت و عذاب هاي آن پرسش هاي گوناگوني را مي پرسد ، شک نکيد که او دچار يک افراطي از قيامت شده و از مهرباني و رحمت پروردگار غافل گشته است . در اين موارد ، هر چقدر توصيفات شما از عذاب هاي قيامت دقيق تر و جامع تر باشد ، او را از دين دورتر کرده ايد ؛ البته نبايد به پرسش هاي او پاسخ غلط دهيد ؛ اما همزمان با اين کار ،  بايد وي را به رحمت بي پايان پرودگاروعفو و بخشش خداي مهربان نيز اميدوار کنيد و با تصويري درست از مهرباني و لطف خداوند ، وي را به اعتدال روحي برسانيد .
در روايت اسلامي آمده که :
« هيچ بنده مومني نيست مگر آنکه در دلش دو نور است ؛ نور ترس و نور اميد که اگر هر يک از آن ها را وزن کني بر ديگري فزوني نيابد .» ( اصول کافي، ج 2، ص 67)
زماني که اين تعادل ايماني بر هم مي خورد و کفه ترس بر کفه اميد غلبه مي يابد ، پيش از ارائه پاسخ ، ابتدا بايد روح را به تعادل مورد نظر اولياي دين بازگرداند .
البته اين هشدار نبايد ما را از آموزش صحيح مفاهيم ديني باز دارد ؛ اما بايد به اثرات روحي و اخلاقي پاسخ هاي خود نيز دقت کنيد و به جاي آنکه فقط با ذهن مخاطب مواجه شويم ، بايد عواطف و احساسات او را نيز مورد توجه قرار دهيم .



 
تعداد بازديد:985 آخرين تغييرات:90/08/09
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر