پنج شنبه 31 خرداد 1397 - 7 شوال 1439 - 21 ژوئن 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه

چرا شيعه بنيادگرا نمی‌شود؟

يادداشت؛

چرا شيعه بنيادگرا نمي‌شود؟

عضو هيئت علمي مؤسسه مطالعات عالي پرينستون در يادداشت پيش رو به تبيين اين سوال که چرا شيعه بنيادگرا نمي شود پرداخته است.

به گزارش خبرنگار مهر ، حسن انصاري، اسلام شناس، عضو هيئت علمي مؤسسه مطالعات عالي پرينستون، عضو شوراي عالي علمي مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامي و نسخه پژوه ، در بررسي زير، به وجوه تمايزِ جدي شيعه و اهل سنت پرداخته و نشان مي‌دهد که دلايلِ رشد سلفي گري در اهل سنت، چيست. وي از ديدگاهي روش شناسانه، شيوه‌هاي دريافت و شناخت دين از سوي شيعه و اهل سنت را در تاريخ تحول انديشه‌ آنها وارسيده و روشن مي‌کند که شيعه به واسطه‌ عقل ورزي در متون ديني، درون‌مايه‌اي بسيار پرمايه‌تر از اهل سنت دارد و همين سبب شده تا بتواند تعامل زنده‌تر و آگاهانه‌تري با مردم و جهان پيرامون خودش داشته و علي‌رغمِ همه‌ مخالفت‌ها و سرکوب‌ها، هنوز با اقتدار به زيست خود در جهان امروز ادامه دهد.

اختلاف در تفسير متن مقدس و اختلافات در حوزه هاي الهيات و مباحث حقوقي ميان شيعه و اهل سنت كه خود نتيجه تحولات تاريخي و شرايط اجتماعي و سياسي در تاريخ اسلام بوده ، موجبات تمايز دو منظومه فقه سياسي اهل سنت و شيعه را به طور تاريخي فراهم كرده است. اين تمايزات در بنيادي ترين ريشه هاي آن به اختلاف در نگرش اهل سنت و شيعه به سه مقوله امت، مرجعيت و مشروعيت بازمي گردد و در نتيجه به تفسيرهاي متفاوتي از اجراي شريعت، حكومت ديني و مقوله جهاد انجاميده است. با اين وصف هم اهل سنت و هم اهل تشيع قرائتهاي ديني مختلفي را در طول تاريخ تجربه کرده اند و تفسيرهاي متفاوتي را از اصلي ترين مباني ديني ارائه نموده اند.

نگرش شيعه در مورد مقوله‌هاي مهمي مانند امر دعوت در دين، حاکميت دين و مسئله جهاد بسيار متفاوت با نگرش و گرايش اسلام سلفي و در پيش زمينه متفاوتي شکل مي گيرد: اسلام سلفي، از دو اردوگاه متقابل اسلام وكفر و نيز از جهاد دائمي و «مقدس» اسلام بر عليه كفر سخن مي راند؛ وظيفه حكومت اسلامي را در اجراي شريعت محدود مي داند و هرگونه تخطي از آن را كفر تلقي مي كند. مسئله تكفير به همين دليل در بن مايه تفكر اسلام سياسي سلفي ريشه دوانيده است و دو اصطلاح تكفير و هجرت در گروه‌هاي جهادي اسلام سلفي به عنوان دو واژه اساسي به كار مي‌روند.

اين طرز تلقي ريشه در نوع اعتقادي دارد كه نظام سنتي اهل سنت درباره شريعت، اجتهاد و مسئله بدعت در دين داشته است؛ گرچه نبايد پديده اسلام سياسي سني را يکسره به ريشه‌هاي تاريخي کلامي و فقهي آن فروکاست. اما در مقابل در تشيع به دليل اختلاف در منظر ديني – سياسي با اسلام رسمي و دولتي دوران خلفاي اموي و عباسي، تسامح و رواداري در برابر انديشه‌هاي بيگانه و دگر انديشان و غير مسلمانان ريشه دارتر بوده است. به طور نمونه در تشيع جهاد تنها در شکل دفاع در برابر تجاوز دشمن توجيه بردار است و «كفر كافران» توجيه كننده جهاد بر ضد آنان نيست. پديده تكفير نيز در درون جامعه اسلامي به بهانه ابراز عقيده يا عملي مخالف با سنت اسلامي، به هيچ روي توجيه بردار نيست و بنابراين به هيچ «تأويل» ديني نمي‌توان مؤمنان را از دايره اهل ايمان خارج كرد .

خرد گرايي و عنصر اجتهاد كه در نظام حقوقي و الهيات شيعي به رسميت شناخته شده است، نوسازي و نو انديشي را در فقه و کلام هموارتر کرده است و با وجود تأخر نسبي تشيع نسبت به فقه اهل سنت در پيوستن به طريقه اجتهاد در فقه، اما به دليل فتح جاودانه باب اجتهاد و عدم تقيد به مذاهب تاريخي فقهي، درك شرايط زمان و مكان و امر مصلحت و توسعه در ابواب فقه اجتهادي براي حقوقدانان شيعي بالقوه، دست کم در ادوار اخير امكان پذيرتر بوده است. همين امر نتايج مستقيم و مثبتي در نوع تعامل با غير مسلمانان را در درون و بيرون جامعه اسلامي از سوي فقه شيعه در پي داشته است .

در اسلام سني گرچه به ويژه از حدود يک قرن پيش بر مقوله شورا در نظام سياسي تاكيد بسيار مي شود، ولي شورا عموما در پيش زمينه اجراي شريعت و «حاكميتِ» خداوند معني مي يابد و به همين دليل نيز در اسلام سلفي، دموكراسي به عنوان نظام سياسي برخاسته از اراده ملت كه تعيين كننده قانون دولت است، كفر و خروج از ايمان قلمداد مي گردد و نظام هاي دموكراسي به عنوان نظام هاي برخاسته از قوانين موضوعه بشري مطلقا مردود و «جاهلي» تلقي مي شوند. در تشيع امامي گرچه در موضوع «امامت ديني» كه مقوله‌اي كاملا ديني است، شورا معتبر نيست ولي بيشتر فقهاي شيعه در مسئله حكومت به راي مردم در تعيين سرنوشت، به نحوي از انحاء دست کم در دوره غيبت امام زمان تاكيد مي كنند. نمونه مهم آن در انقلاب مشروطه ايران و توجيهاتي كه بزرگترين فقيهان در مشروعيت پارلمان ابراز كردند، قابل ملاحظه است .

همچنين تاريخ تشيع گواهي مي دهد كه در تشيع به دليل وجود دو عنصر اجتهاد و تأويل ، زمينه براي تفسيرهاي متفاوت از دين همواره وجود داشته است. به همين دليل دگر انديشي در تشيع زمينه طبيعي تري داشته است و بر خلاف اسلام سني برخورد با دگر انديشي همواره در چارچوبهاي تنگ حقوقي و بر اساس آموزه سنت/بدعت محدود نمي شده است. در امتداد طرز فكر اسلام سلفي كه ميراث ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب است، دشواره اصلي اسلام احياء گرايانه سني، اصالت و حفظ هويت اصيل اسلامي است و همين طرز نگاه، بر منظومه ديني و سياسي اسلام احيايي سني تاثير گزارده و پذيرش پلوراليزم ديني و سياسي را غير ممكن مي كند.

اما در تشيع و مكتب هاي مختلف آن، اختلافات تفسيري و اجتهادي از اين نقطه نظر كه فهم و تفسير دين و قرآن تنها به «سلف صالحِ» نخستين واگذار نشده، امكان پذيرتر بوده و هست. با مطالعه تاريخ باورها و انديشه ها درمي يابيم كه بسياري از كساني كه در طول تاريخ اسلامي از سوي حكومت‌ها و قدرتهاي مذهبي مسلط اسلام رسمي سني متهم به كفر، زندقه و الحاد بوده اند، به دليل تمايلات شيعي و اجتهادها و گرايشات فلسفي و عرفاني كه در حوزه تشيع مجاز بوده است، با اين اتهامات روبرو بوده اند.

بدين ترتيب به سبب وجود عنصر تأويل و گرايش به معنويت باطني و صوفيانه در اسلام شيعي، بسياري از دگر انديشي‌ها در زمينه‌اي شيعي مجال ظهور و بروز پيدا مي كرده اند. تصوف گرچه در اسلام سني باليد ولي به ويژه با محي الدين ابن عربي و مكتب او زمينه براي نزديكي تشيع و تسنن چندان پيدا شد كه حتي برخي از محققين، تصوف را از زمينه هاي گسترش تشيع در ايران در دوره پيش از صفوي مي دانند. ارتباط نزديك زبان و شعر فارسي با مضامين صوفيانه نيز در پيوند تشيع ايران با تصوف موثر بوده و در حقيقت زبان فارسي به عنوان واسطه‌اي ميان تشيع و تصوف عمل مي کرده است.

همين امر نوعي تسامح مذهبي را كه در جهان بيني صوفيانه نظريه پردازي مي شود، به طور مضاعفي به تشيع عرضه كرده است. معنويت باطني كه به ياري عنصر تأويل در انديشه شيعي ريشه گرفته است، دين را در انديشه شيعي به ساحت ربط وجودي انسان با امر قدسي كه در مفهوم «ولايت» خلاصه شده، ارتقا داده است و همين امر ضمن حفظ هويت ديني و معنوي مذهب، مي تواند هرگونه ظاهر بيني و قشري گري در تلقي از دين را طرد و نفي كند.

«اسلام ايراني»(به تعبير هانري كربن)، آفاق تفكر معنوي را با بن مايه هاي شيعي پيوند داده است و بنابراين مضامين اصلي اسلام ايراني كه در عشق صوفيانه و ولايت و معرفت عرفاني به امر متعالي / حقيقت وجود ، خلاصه شده است، عمدتا در لباس واژگان ديني و بر مبناي مفاهيم و اصطلاحات شيعي خود را به ظهور رسانده است. در عين حال همين امر مي تواند از پيوندهاي نزديك تشيع و بن مايه هاي معنوي اي كه سنتهاي فکري مختلف ديانت مسيحي سرشار از آنها هستند، آشكارا حكايت كند و راه را براي تقابل با نزاع ساختگي ميان اسلام و غرب سد کند.

اين هماهنگي ميان تشيع و بن مايه‌هاي اسلام ايراني در گرايشات خردگرايانه و فلسفي كه در ايران برخلاف كشورهاي عربي همچنان تداوم دارد، نيز قابل اشاره است. حوزه هاي رسمي تشيع، برخلاف اسلام سني سلفي، فلسفه و انديشه فلسفي را بخشي از نظام آموزشي خود قرار داده اند و در ايران تا زمان حال نيز اين نهضت فلسفي همچنان ادامه دارد و همين امر بي ترديد خردورزي و گفتگوي منطقي و خرد گرايانه را دامن مي زند و بايد از آن براي شکوفايي فرهنگي و ترويج فرهنگ رواداري و ديالوگ بهره برد.

مجموعه اين عوامل در ايجاد يك فضاي گفتگو ميان اسلام ايراني و غرب بي ترديد كمك خواهد كرد.

تعداد بازديد:381 آخرين تغييرات:95/04/03
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر