دوشنبه 3 مهر 1396 - 4 محرم 1439 - 25 سپتامبر 2017
صفحه اصلي/قرآن

غفلت از توجه علمی و آموزش‌های صحیح ترتیل قرآن/ تأثیر شگرف جلسات خانگی

غلامرضا شاه‌ميوه مطرح کرد:

غفلت از توجه علمي و آموزش‌هاي صحيح ترتيل قرآن/ تأثير شگرف جلسات خانگي

گروه فعاليت‌هاي قرآني: غلامرضا شاه‌ميوه، مدرس و داور بين‌المللي قرآن به ارائه تعريفي از ترتيل اصيل پرداخت و علت عدم موفقيت قاريان کشورمان در ارائه ترتيل واقعي را غفلت از توجه علمي و آموزش‌هاي صحيح آن دانست.

غلامرضا شاه ميوه


غلامرضا شاه‌ميوه، مدرس و داور بين‌المللي قرآن، در گفت‌وگو با خبرگزاري بين‌المللي قرآن(ايکنا) ضمن ارائه تعريفي از ترتيل بيان کرد: در مورد معناي ترتيل، اختلاف نظرهاي زيادي وجود دارد، اولين چالش در تعريف ترتيل اين است که آيا اين شيوه از تلاوت که در مقابل تحقيق قرار دارد، همان شيوه مورد نظر قرآن است يا خير? که اين مطلب جاي بحث دارد، مفهوم کلمه ترتيل که در قرآن آمده، شيوه تلاوت شايسته قرآن است، اما اين که در چه قالب صوت و لحني تجلي يابد متفاوت بوده و اختلاف‌نظرهايي در اين زمينه وجود دارد.
وي در ادامه افزود: يک عده مي‌گويند اگر در خواندن قرآن، احکام و قواعد وقف و ابتدا و تجويد رعايت شود اين همان ترتيل است و اما اين که عنصر صوت و لحن هم در اجراي آن دخالت داشته باشد موضوع ثانويه است.
ترتيل؛ تلاوت قرآن با رعايت قواعد تجويدي و صوت و لحن شايسته است
مدرس بين‌المللي قرآن تصريح کرد: وقتي به منابع مختلف در اين زمينه مراجعه مي‌کنيم، مي‌بينيم که حدود ۵ نظريه در مورد ترتيل ارائه شده است، فرم‌هاي مختلفي براي تلاوت قرآن تحت عنوان تدوير و تحدير و ... تعريف شده که يک عده اين موارد را يک شکل از ترتيل واقعي مي‌دانند، يک نظريه که اخيرا از اساتيد اردني ارائه شده اين است که زماني ترتيل واقعي محقق مي‌شود که صوت و لحن در تلاوت حاکم باشد. بنابر اين در تعريف ترتيل بايد گفت، هر گونه‌اي از تلاوت قرآن که در آن رعايت احکام تجويدي و قواعد وقف و ابتدايي صورت گيرد و صوت و لحن شايسته‌اي هم داشته باشد ترتيل است.
وي بيان کرد: اما آنچه در عرف وجود دارد، شيوه مرتَّل شناخته مي‌شود که مقابل آن مجوَد است، اين شيوه‌اي است که بيشتر با تلاوت اولين دوره تلاوت صوتي قرآن توسط محمود خليل الحصري شناخته شد و بعد افراد ديگري مانند مصطفي اسماعيل و منشاوي و ... دوره‌هاي بعدي را ضبط کردند و در نهايت يک شيوه‌اي از تلاوت قرآن در جهان رايج شد که سعودي‌ها و کشورهاي خليج فارس هم از آن تبعيت کردند ولي هر کسي با سبک و سياق خودش اين شيوه را دنبال مي‌کند.
شاه‌ميوه در مورد مؤلفه‌هاي يک ترتيل استاندارد گفت: در مقاله‌اي که براي نشست تخصصي شوراي عالي قرآن آماده کرديم، روي ۲۰ دوره از ترتيل‌هاي مشهور جهان اسلام کار کرديم، مجموعا اين ۲۰ دوره که بررسي شد آماري بدست آمد که اين آمار و ارقام مي‌تواند مرجعي براي اين باشد که شاخص‌هاي يک ترتيل اصيل را از آن استخراج کنيم.
خالي بودن ترتيل‌هاي اصيل از تحريرهاي بيش از حد
مدرس بين‌المللي قرآن تصريح کرد: براي نمونه، در ترتيل‌هاي اصيل استفاده از عنصر تحرير را به شکل افراطي نمي‌بينيم، يعني در بسياري از ترتيل‌هايي که بررسي کرديم، خصوصا ترتيل‌هاي قاريان مصري، ديديم تحرير يا خيلي کم استفاده شده يا اصلا استفاده نشده است، بنابر اين مي‌توانيم بگوييم که استفاده از عنصر تحرير خيلي اشکالي ندارد اما در حد افراط اگر باشد از حوزه ترتيل اصيل خارج است.
وي در ادامه افزود: در بررسي‌هايي که داشتيم مشخص شد که تمام اين ترتيل‌ها به جز يک يا دو مورد در محدوده يک اکتاو يا زير يک اکتاو، يعني زير هشت درجه صوتي بوده‌اند، بنابر اين مي‌توانيم نتيجه بگيريم که بسياري از ترتيل‌ها که از سيستم دو اکتاوي استفاده مي‌کنند يا قرار، جواب و جواب‌الجواب دارند از حوزه ترتيل اصيل خارج هستند، چون بايد يک عرفي انتخاب کنيم و به آن استناد نماييم.
مدرس بين‌المللي قرآن گفت: براي مثال تنوع مقامي به شيوه‌اي که در تلاوت تحقيق وجود دارد در ترتيل نداريم، يعني به اين شيوه که هر رديفي را در يک مقام بخوانيم و بعد رديف بعد، در ترتيل اين گونه نيست، ترتيل‌ها معمولا از وسط اکتاو شروع مي‌شوند و با اشاره به چند درجه بالا و پايين‌تر مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
شاه‌ميوه در مورد وضعيت ترتيل در کشور و فاصله‌اي که با ترتيل اصيل وجود دارد بيان کرد: فرق است بين آنچه که الآن اتفاق افتاده و آنچه که بايد اتفاق مي‌افتاد، در حال حاضر مي‌توانيم بگوييم ترتيل‌هايي که در کشور توسط قراء مختلف شنيده مي‌شود دو گونه هستند، يک عده ترتيل واقعي با مکتب اصيل مصري و مکتب اوليه که مستند به منشاوي و عبدالباسط است، دنبال مي‌کنند، يک عده هم چيزي را مي‌خوانند که در آن از رديف‌هاي تحقيق استفاده مي‌کنند، اما در قالب ترتيل گونه و با يک سرعت بيشتر، در اين روش افراط در تحريرها ديده مي‌شود و استفاده از اکتاو دوم بسيار زياد است.
آموزش ترتيل به صورت علمي و آکادميک نبوده است
وي در ادامه افزود: بنابر اين نمي‌توانيم اين ترتيل را اصيل بناميم اما اين که ما چرا به اين نتيجه رسيديم که بعضي از افراد دنبال اين شيوه رفته‌اند، علت اين بوده که از اول يک کار کلاسيک و علمي در زمينه ترتيل انجام نشده است و کساني که علاقه‌مند اين هنر هستند، بدون شناخت اوليه و دانستن اين زيرساختها و مباني ترتيل، به اين کار ورود پيدا کرده‌اند و در نتيجه شاهد يک سبکي از خواندن هستيم که از نظر اصول و قواعد، نمي‌توانيم به آن ترتيل بگوييم.
شاه‌ميوه تصريح کرد: هر چه قدر کارگاه‌هاي بيشتري در خصوص شناساندن مباني ترتيل اصيل و واقعي داشته باشيم، مي‌تواند کمک کند که اين سبک در کشور اصلاح شود کما اين که در يکي دو سال گذشته نيز با تغييراتي که در آئين‌نامه لحن در رشته ترتيل به وجود آمد و چيزي تحت عنوان رعايت اسلوب ترتيل وارد آئين‌نامه شد شرايط را بهتر کرده است، اين اقدام نيز براي آن بود که متسابقان را به اين سمت سوق دهد که از قالب ترتيل واقعي خارج نشوند.
مدرس بين‌المللي قرآن بيان کرد: يک سري قَفله‌هايي در سبک تلاوت تحقيق يا تلاوت مجود وجود دارد که اگر بخواهيم از آنها در ترتيل استفاده کنيم، از اسلوب اصيل ترتيل عدول کرده‌ايم اما اين نکات را خيلي‌ها نمي‌دانند.
وي در ادامه با تأکيد بر برپايي کارگاه‌هايي آموزش تخصصي ترتيل گفت: اين نکات را بايد در کارگاه‌هاي متعدد به علاقه‌مندان آموزش دهيم، بنده نيز براي اولين بار اقدام به اين کار کرده‌ام و قصد داريم در مردادماه کارگاهي را با حضور حدود ۸۰ نفر از حفاظ و مرتلان و اساتيد اين حوزه برپا کنيم تا مباني ترتيل اصيل را با استناد به همان بررسي‌هايي که از ۲۰ دوره ترتيل انجام داده‌ايم را آموزش دهيم.
جلسات خانگي قرآن نيازمند خوراک آموزشي هستند
شاه‌ميوه در مورد نقش و اهميت جلسات سنتي و خانگي قرآن در رسيدن ترتيل به نقطه ايده‌آل بيان کرد: قطعا زيرساخت آموزش در کشور ما همان جلسات سنتي است، بارها گفته‌ايم و از اول هم روي نقش و اهميت اين جلسات تأکيد داشته‌ايم، اما متاسفانه متولي و مرکزي که جلسات را سامان‌دهي کند و خوراک آموزشي مناسب به آنها بدهد وجود ندارد.
وي در ادامه افزود: در اين بخش به صورت جزيره‌اي عمل مي‌شود و هر استادي به تناسب تجريبات خودش شروع به آموزش يکسري از مطالب مي‌کند که بعضا ممکن است صحيح هم نباشد، به نظرم اگر بخواهيم پايه خواندن افراد را در حوزه تحقيق و ترتيل درست کنيم بايد نشست‌هايي را با حضور بانيان و اساتيدي که جلسات سنتي را در منازل و مساجد و ... برگزار مي‌کنند داشته باشيم و بعد به اين‌ها خوراک مناسب از نظر آموزشي بدهيم حتي طرح درسي تدوين کنيم ولي متاسفانه تا الآن اين اتفاق نيفتاده است.
شاه‌ميوه بيان کرد: در حوزه آموزش ترتيل بين خواهران و برادران نيز اختلاف نظر و روش‌هاي شديدي داريم، بيشتر اساتيد خانم در جلساتشان در مورد ترتيل چيزهايي مي‌گويند که در جلسات آقايان گفته نمي‌شود، در واقع دو نوع گرايش در حال رشد است و حداقل اين است که بايد طي جلساتي همه اينها هماهنگ شوند، بالاخره يا شيوه‌اي که اساتيد ممتاز ارائه مي‌کنند صحيح است يا اين شيوه‌اي که هر کس براي خودش در پيش گرفته است، لذا بايد تکليف اين موضوع نيز روشن شود.
مدرس بين‌المللي قرآن در بخش ديگري از گفت‌وگويش با ايکنا به ترتيل‌هاي خليجي اشاره و تصريح کرد: استفاده از کلمه خليجي، يک عنوان کلي است، اين که بگوييم که هر کسي که در حوزه خليج فارس زندگي مي‌کند و ترتيل مي‌خواند يا يک دوره ترتيل را منتشر کرده الزاما شيوه او خليجي است اين اشتباه است، خيلي از خليجي‌ها سبک مصري را دنبال مي‌کنند، مثلا مشاري العفاسي با وجود اين که کويتي است اما در واقع ايشان شيوه مصري را مي‌خواند.
وي در ادامه افزود: اما اگر منظور کساني باشند که از مقامات و نغمات خليجي استفاده مي‌کنند، بايد بگوييم اينها حدود ۵ يا ۶ نفر بيشتر نبوده‌اند که از اسلوب مقام خليجي استفاده مي‌کنند مانند محمد ايوب، اما در عين حال آنها هم معتقدند اين شيوه، شيوه اصيل بوده و مدعي هستند که اين نوع تلاوت تلاوت شرعي و مورد پسند رسول خدا(ص) بوده است، و مصري‌ها به نوعي بدعت گذاشته‌اند که البته جاي بحث دارد.
شاه‌ميوه بيان کرد: به هر حال فعلا نمي‌توانيم شيوه خليجي را به اين معنا تعريف کنيم که هر کسي که در حوزه خليج فارس قرآن مي‌خواند و ترتيل منتشر مي‌کند الزاما شيوه خليجي را دنبال مي‌کند، خير، بسياري از اينها از مقامات رايج جهان عرب استفاده مي‌کنند که در همه سرزمين‌هاي اسلامي از آنها استفاده مي‌شود، همچنين دنبال کنندگان ترتيل‌هاي خليجي به اين معنا که از نغمات خليجي استفاده شود نيز کم شده‌اند.
مدرس و داور بين‌المللي قرآن در ادامه با اشاره به نقش رسانه در آموزش ترتيل تصريح کرد: رسانه نقش بسيار زيادي در ترويج فرهنگ قرآني در معناي عام و هنرهاي وابسته به قرآن کريم دارد و در اين شکي نيست، ولي اين که بعضي وقتها خود همين رسانه هم ممکن است بدآموزي‌هايي داشته باشد و آن هم جزء آسيب‌ها است که بايد بررسي شود.
وي در ادامه افزود: در سيماي قرآن و راديو قرآن بعضا از کارشناساني استفاده مي‌شوند که فرمايشات اينها بيشتر جنبه تجربي و شخصي دارد تا استناد علمي و لذا گاهي نظريه پردازي‌هايي مي‌کنند که وقتي بررسي مي‌کنيم، مي‌بينيم در منابع علمي ما وجود ندارد، اما به راحتي اين نظرات را به عنوان کارشناس مطرح مي‌کنند و مردمي که مخاطب هستند نيز اين قوه تشخيص و تمييز افکار علمي خوب و بد را ندارند و دربسته مي‌پذيرند، بنابراين اين گونه فعاليت‌هاي رسانه‌ها، مي‌توانند مفيد يا مضر باشند.
استفاده از ظرفيت راديو ترتيل براي آموزش ترتيل
شاه‌ميوه با اشاره و تمجيد از راديو ترتيل تصريح کرد: وجود اين شبکه راديويي به نام راديو ترتيل را در حوزه ترويج ترتيل، مفيد مي‌دانم، البته به شرط اين که هم در انتخاب ترتيل‌ها حساب شده عمل شود و هم در انتخاب کارشناساني که در حوزه ترتيل صحبت مي‌کنند و نظراتي مي‌دهند، اگر اين دو شرط رعايت شود راديو ترتيل يک حرکت مبارکي است که مي‌تواند با توجه به اين که گرايشات مردم ما نسبت به جزء‌خواني در ماه مبارک زياد شده بسيار مفيد واقع شود.
وي در مورد بومي‌سازي ترتيل در کشور نيز بيان کرد: وقتي مي‌گوييم صاحب سبک در ترتيل يا تحقيق مفهومش اين است که بايد از حوزه نغمات اصيل موجود پا را فراتر بگذاريم و از الحان فارسي استفاده کنيم، در اينجا اولين چالش اين است که خيلي‌ها اين کار را قبول ندارند، چنان که در مورد تلاوت قرآن با الحان عرب روايت داريم لذا استفاده از رديف‌هاي ايراني شايد مورد پسند خيلي‌ها نباشد و انطباق اين گونه مقامات با ساختار لفظي آيات براي خيلي‌ها مشکل باشد يعني مجبور شوند از حوزه احکام پا را فراتر بگذارند.
شاه‌ميوه در ادامه افزود: بنابراين اگر به اين مفهوم باشد که از نغمات ايراني استفاده کنيم، فعلا با آن نه موافقم و نه فکر مي‌کنم که امکانش در حال حاضر وجود داشته باشد، بعضي از اوقات مثلا در مقام حجاز گوشه‌هايي وجود دارد که با موسيقي ايراني و عرب اشتراک دارد و با طعم ايراني اجرا مي‌شود، اين بر مي‌گردد به اشتراکاتي که در حوزه موسيقي و مقامات داريم اما اگر بخواهيم نگاه ايراني صرف داشته باشد بعيد است که فعلا به آن برسيم اما در عين حال اگر سبک ايراني به اين معنا که ترتيل‌هايي توليد کنيم که يک سري از رويکردهايي که در تلاوت‌هاي ترتيل قبلي از مصري‌ها يا خليجي‌ها وجود نداشته و به آن توجه کنيم خوب است.
وي تصريح کرد: مثلا بحث القاء معاني يا بحث تاکيداتي که در کلمات و عبارت‌ها و جملات است اينها مي‌تواند سبکي را با استفاده از همان الحان عربي مطرح کند اما با تدبير و ‌تفکر ايراني، اگر به اين شکل باشد با آن موافقم، و به اين معنا سبک ايراني را مي‌توانيم داشته باشيم که کمي متفاوت باشد و در عين حال توجهش به القاء معنا و مفاهيم در حوزه ترتيل نيز بيشتر شود.

تعداد بازديد:95 آخرين تغييرات:96/05/17
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر