دوشنبه 27 آذر 1396 - 29 ربيع الاول 1439 - 18 دسامبر 2017
صفحه اصلي/دين و انديشه

ویژگی­های کلی دانشنامه معاصر قرآن کریم

سيد سلمان صفوي تشريح کرد؛

ويژگي­هاي کلي دانشنامه معاصر قرآن کريم

سيدسلمان صفوي سرپرست علمي و سرويراستار «دانشنامه معاصر قرآن کريم» در مراسم رونمايي از اين اثر گفت: «دانشنامه معاصر قرآن کريم» يک منبع معتبر قرآن­ شناسي براي هر خانواده مسلمان است.

به گزارش خبرنگار مهر، رونمايي از دانشنامه معاصر قرآن کريم با حضور قرآن پژوهان و اهل ادب در حوزه هنري برگزار شد.

در اين مراسم مومني، رئيس حوزه هنري، سيد سلمان صفوي، رئيس آکادمي مطالعات ايراني لندن، آيت الله محقق داماد، آيت الله کوشا و موسوي گرمارودي سخنراني و دکتر سلطاني، دکتر محمود سرمدي و دکتر احمد عزتي پرور از نويسندگان دانشنامه قرآن مقاله ارائه کردند.

در ادامه مشروح سخنراني سلمان صفوي، سرپرست علمي و سرويراستار اين دانشنامه از نظر شما مي گذرد؛

قرآن­ حکيم؛ کلام الله است که به آخرين رسول الهي حضرت محمد مصطفي­(ص) وحي شده است. قرآن ­کريم نقش اساسي در ساختن فرهنگ و تمدن جهاني به طور عام و تمدن اسلامي به طور خاص داشته است. قرآن­ حکيم مهم­ترين منبع اسلام ­شناسي است. کتاب مقدس قرآن ­کريم مشتمل بر مسائل اصلي مربوط به مبدا و معاد، هستي ­شناسي، شناخت­ شناسي، جهان­ شناسي، انسان­ شناسي، معرفت عقلي و قلبي، احوالات و ماموريت­هاي انبياي الهي، تيپ­ شناسي انسان بر اساس ايمان و عمل (متقين، مومنين، مخلصين، مجاهدين، صالحين در برابر فاسقين، کفار، مشرکين، منافقين و قاعدين)، فقـه الجوارح، فقـه النفس، فقـه اخلاق، فقـه الله اکبر، تيپ­ شناسي جوامع و نظام اقتصادي، سياسي، اخلاقي، ايماني و اجتماعي اسلام است.

بر اساس قرآن کريم؛ فرهنگ و تمدن اسلامي طي پانزده قرن ساخته شده و تأثير شگرفي در ابعاد مختلف زندگي بشريت در حوزه ايماني، اجتماعي، سياسي، اقتصادي، هنري اخلاقي، معنوي، عقلي، علمي، روابط بين الملل و معادلات جهاني قدرت داشته است. فرهنگ و تمدن قرآني؛ امروز يکي از موضوعات اصلي روابط بين الملل، ديپلماسي و ساختار جهاني قدرت است.

قرآن حکيم امروز بيش از هر زمان ديگري زنده است و نقش تعيين کننده­ اي در آينده جهان و روابط بين­ الملل دارد. روزانه دهها سؤال پيرامون قرآن کريم مطرح مي ­شود که نيازمند پاسخ سريع و صحيح از يک منبع علمي معتبر است. لذا شناخت قرآن حکيم در دوره چالش يا گفتگوي تمدن­ها، بيش از هر زمان ديگري اهميت يافته است.

«دانشنامه‌نويسي» از قديم در فرهنگ مسلمين رايج بوده است. دانشنامه عرفاني - اخلاقي :«احياء علوم الدين» غزالي و «المحجة البيضاء» فيض کاشاني؛ دانشنامه فلسفي: «اسفار اربعـه» ملاصدرا؛ دانشنامه روايي: «بحارالانوار» مجلسي و «صحيح» بخاري؛ دانشنامه فقهي: «الخلاف في الاحکام» شيخ طوسي و «جواهرالکلام» نجفي؛ دانشنامه علوم قرآني: «الاتقان في علوم القرآن» سيوطي؛ دانشنامه علم الحديث: «علوم الحديث» حاکم و «الکفايـة» خطيب بغدادي؛ و دانشنامه در علم رجال شناسي: «رجال» نجاشي و «رجال» طوسي؛ به سبک قدما است.

اما در اروپا از قرن ۱۸ در گذر زمان تحولاتي در زمينه دانشنامه‌نويسي از جهت نوع مداخل‌، ترتيب قرار گرفتن مطالب در کنار يکديگر، ملاک گزينش مداخل‌ها شناسه هر مدخل و چند لايه شدن بدنه مدخل رخ داده است مانند بريتانيکا. امروز دانشنامه و دايرةالمعارف‌نويسي تکامل يافته است. تفاوت دانشنامه­ هاي قدما با دانشنامه­ هاي جديد نظير «رُتلــج»، «ليــدن» کلمبيا، استنفورد و «آکسفورد» در سهولت دست­يابي، گزينش مداخل، چينش مفاد مدخل، مستندات و رويکرد تاريخي آنهاست. امروز علاوه بر دايره المعارف هاي عمومي نظير بريتانيکا، در اغلب رشته ها دانشنامه هاي تخصصي تاليف شده است. مانند دانشنامه فلسفه پل ادواردز(۸جلد)، «دايرةالمعارف دين»ميرچا الياده(۱۶جلد) و دانشنامه فلسفه استنفورد(الکترونيکي).

آکادمي مطالعات ايراني لندن مفتخر است سومين دانشنامه خود را پس از «دانشنامه فرهنگ مکتوب عرفان و تصوف»، «دانشنامه سياسي انقلاب اسلامي ايران(۱۳۵۷-۱۳۸۷)» به نام «دانشنامه معاصر قرآن کريم» منتشر نموده است.

ويژگي­هاي کلي دانشنامه معاصر قرآن کريم

تعريف دانشنامه: با توجه به عمر کم دانشنامه نويسي مدرن در ايران(حدود پنجاه سال، دانشنامه مصاحب، ۱۳۴۵چاپ جلداول) تعريف روشني از آن در ذهن عموم ثبت نشده است. لذا براي تعريف اين دانشنامه بايد تاکيد نمايم که آن نه معجم المفهرس فارسي، نه فرهنگ لغات قرآن، نه تفسير موضوعي قرآن است.

بلکه منبعي زودياب سيستماتيک با روش کوييک رفرنس، با مداخل درون متني و برون متني راجع به قرآن است که مخاطب را از مراجعه به منابع مختلف بي ‏نياز مي ­کند و با زباني ساده و روان به اختصار، مستند و دقيق به پرسش‏هاي مخاطب پاسخ گفته است، او را در جريان اساسي ‏ترين مطالب مرتبط با قرآن و نکات اساسي پژوهش‏هاي متفکران در اين زمينه قرار مي دهد.

«دانشنامه فرهنگ معاصر قرآن کريم»؛ تبيين ابعاد معنوي، اخلاقي، اجتماعي، هنري، سياسي و اقتصادي تعاليم قرآن­ حکيم است. اين دانشنامه کوششي علمي جهت معرفي فرهنگ معاصر قرآن کريم به انسان معاصر است تا سريعاً با تکيه به منبعي معتبر و علمي؛ حقيقت اين کتاب آسماني را به دور از هياهوي تبليغاتي و رسانه ­هاي استعماري دريابد.

  • تحقيق ميان رشته اي.
  • خروجي فکر و تخصص جمعي نويسندگان. دانشنامه نويسي به صورت فردي با توجه به نيازهاي تخصصي متنوع ممکن نيست. مانند تفاوت مقالات کوشا با عزتي يا هستي صفوي و محققان.

۱۵ ويژگي دانشنامه معاصر قرآن کريم نسبت به تحقيقات مشابه در غرب و ايران

  • روش کوئيک رفرنس. منبع زودياب و مستند قرآني است.
  • هند بوک. قطع رحلييک جلدي، ۱۲۲۰ صفحه.
  • رويکرد تاريخي.
  • ترتيب الفبايي مداخل.
  • توجه به نيازهاي فکري انسان معاصر. عدم طرح مباحثي نظير امه و عبد.(کنيز و برده) و طرح مباحث جديد نظير حقوق بشر، اليناسيون، رسانه.
  • رويکرد تقريب مذاهب اسلامي.
  • رويکرد حکمي که برآيند آن امر هدايت است.
  • ارجاع به متون معتبر کلاسيک و معاصر وارايه کتابنامه کامل براي مطالعه بيشتر(فردر ريدينگ) علاقه مندان.
  • نثر سليس و روان.
  • چاپ چهار رنگ و معين کردن با چهار رنگ عنوان مدخل، نشانه، متن، منابع و آيات.
  • «نـگاه عصـري»: براي مثال در باب «الينـاسيـون»؛ ديدگاه دکتر علي شريعتي که تلفيق تفکر قرآني و فلسفه و جامعه شناسي معاصر است، گزارش شده، يا پيام­هاي جهاني قرآن حکيم معرفي شده­ انـد. در باب مداخل درون فرهنگي نيز بازخواني قرآن کريم بر اساس نياز انسان معاصر گزارش شده است، البته به نحوي که موجب اختلال در نگاه تاريخي نگردد. يا در باب «عـدل»؛ در مطالب قدما عموماً «عـدل» به معناي فعل الهي طرح شده، در حالي که متفکران معاصر نظير استاد محمدرضا حکيمي «عـدل» را به مثابه پيام و شاخص جوهري نظام اجتماعي اسلام معرفي کرده­اند، چنان که «توحيـد» را پيام اساسي متافيزيک اسلامي معرفي نموده ­اند. مداخل فقر، طاغوت، حيات طيبه، نظم و حکومت نيز از اين شمارند.
  • برجسته نمودن تاثير قرآن در قله هاي ادب فارسي از فردوسي تا شفيعي کدکني، به عنوان يکي از مهمترين فرهنگهاي زنده و پوياي جهان.
  • اکثر نويسندگان اين دانشنامه از محققان حوزه قرآن و علوم مضاف قرآني وَ مسلمان هستند و علاوه بر تخصص، نسبت به قرآن حکيم نيز دلبستگي وثيق دارند. برخي از اين محققان در حوزه علميه قم و دانشگاه هاي ايران، برخي در دانشگاه هاي سواس و اگـزيتـر بريتانيا و برخي نيز در نهادهاي علمي هر دو کشور تحصيل کرده ­اند.
  • نماد همکاري سازنده حوزه و دانشگاه.
  • رسم الخط فارسي امروزي و علايم سجاوندي يکدست در تمام کتاب.

ملاک گزينش مداخل: مداخل دانشنامه بر اين اساس بوده که کلِّ دانشنامه به لحاظ کمّي، شامل حدود يک ميليون واژه باشد. اين ملاک بيشتر براي قابل دسترس بودن و سهولت حمل دانشنامه بوده است. دومين ملاک؛ انتخاب مداخلي با جنبه هدايت و روشنگري حقيقت اسلام بوده که در عين حال پاسخ­گوي بخشي از مسائل انسان و تمدن جديد باشد. از لحاظ تاريخي نيز از زمان نزول قرآن کريم تا زمان حاضر مـدِّ نظر بوده است. از اين رو بخشي از مباحث‌ مربوط به دنياي امروز از قبيل قرآن و رسانه‌هاي نوين، آزادي، استکبار جهاني، حقوق بشر، تساهل و مانيفست اسلام نيز در اين دانشنامه ارائه شده است.

دوره تاريخي مداخل دانشنامه؛ از زمان نزول قرآن حکيم تا قرن ۲۱ است. قلـه هاي تاريخي اين دوره عبارتند از: بيست و سه سال دوره نزول وحي، دوره تفسير روايي معصومين(عليهم­السلام)، دوره تفاسير عرفاني و تفاسير عقلي، دوره احياء انديشه اسلامي از سيدجمال­ الدين اسـدآبادي تا قرن ۲۱.

ساختار مقالات دانشنامه فرهنگ معاصر قرآن کريم:

عنوان مدخل، شناسه، طليعه شامل لغت­ شناسي، اصطلاح ­شناسي و جايگاه ­شناسي،، بدنه اصلي مقاله و مستندسازي مطابق روش کتابخانه ملي ايران و در مواردي نيز از نهادهاي معتبر ديگر کشورها استفاده شده است.

اهم منابع تفسيري دانشنامه فرهنگ معاصر قرآن کريم:

منابع لغوي: لسان العرب. منابع لغات قرآن: مفردات راغب. وجوه قرآن: وجوه القرآن عبدالرحمن اسماعيل بن احمد نيشابوري، وجوه قرآن تفليسي، الوجوه و النظائر في القرآن دامغاني.

تفسير ادبي: کشاف زمخشري.

کتب روايي: نورالثقلين، مجمع البحرين طريحي و الصافي ملا محسن فيض ­کاشاني.

کتب عقلي: آثار ملا صدرا.

کتب عرفاني: آثار ميبدي و گنابادي.

کتب اجتماعي: آثار سيدقطب و طالقاني.

تفسير قرآن به قرآن: الميزان علامه طباطبايي.

اهمِّ تفاسير شيعي: تفاسير تبيان شيخ طوسي، مجمع البيان طبرسي، صافي فيض کاشاني.

اهمِّ تفاسير سني: تفاسير ابن کثير، سيوطي، رازي، بيضاوي، قرطبي.

تفاسير قدما: تفاسير طبري و قمي.

تفاسير معاصر: تفاسير ابن عاشور، طنطاوي، علامه طباطبايي، آيت الله طالقاني، علامه فضل­الله، آيت ­الله هاشمي­ رفسنجاني و آيت­ الله جوادي­آملي.

اکثر تفاسير­ مورد استفاده از کهن­ ترين تفاسير نظير تفسير مقاتل بن سليمان(۱۵۰) تا تفسير تسنيم آيت الله جوادي آملي است که مجموعاً شامل حدود ۵۰ عنوان کتاب تفسير و علوم قرآني مي ­شود.

مفسران مذکور عبارتند از: مقاتل ‌بن سليمان(۱۵۰)، سهل‌ بن ‌عبدالله تستري(۲۸۳)، محمد بن جريرطبري(۳۱۰)، علي‌ بن‌ ابراهيم قمي(۳۲۸)، ابومنصور ماتريدي(۳۳۳)، عبدالرحمن سلمي‌ نيشابوري(۴۱۲)، علي‌ بن ‌محمد ماوردي(۴۵۰)، ابوالقاسم قشيري(۴۶۵)، رشيدالدين ميبدي(۵۲۰)، عبدالله‌بن ‌احمد نسفي(۷۱۰)، نظام ­الدين نيشابوري(۷۲۸)، ابوعبدالله قرطبي(۶۷۱)، فخرالدين رازي(۶۰۶)، روزبهان بقلي شيرازي(۶۰۶)، نصر بن ‌محمد سمرقندي(۳۷۳)، ابوالفتوح رازي(۵۲۵)، احمد بن ‌محمد ثعلبي(۴۲۷)، طبرسي(۵۴۸)، محمد طوسي(۴۶۰)، ابوالحسن علي‌ بن ‌احمد ‌واحدي‌نيشابوري(۴۶۸)، ابوالقاسم زمخشري‌خوارزمي(۵۳۸)،برهان­الدين ابوحسن­­ ابراهيم البقاعي(۸۸۵) و قاضي ‌ابوبکر محمد ‌بن ‌عبدالله ‌بن ‌العربي(۵۴۳) که با محي‌الدين‌ ابن­عربي صوفي مشهور متفاوت است، شهاب­الدين ابن ‌جوزي(۵۹۷)، ابن‌ کثير(۷۷۴)، راغب اصفهاني(۵۰۲)، ابن‌ عطيه اندلسي(۵۴۱)، عبدالرزاق کاشاني(۷۳۶)، جلال­الدين سيوطي(۹۱۱)، ملاصدرا شيرازي(۱۰۵۰)، ملا محسن فيض ­کاشاني(۱۰۹۱)، احمد بن ‌عجيبه مغربي(۱۲۲۴)، آلوسي(۱۲۷۰)، اسماعيل حقي ‌خلوتي بروسوي(۱۱۳۷)، ملا سلطان محمد گنابادي(۱۳۲۷)، محمد بن ‌طاهر عاشور تونسي(۱۳۹۳)، علامه طباطبايي، علامه فضل الله، آيت الله هاشمي رفسنجاني، آيت الله مکارم شيرازي، آيت الله جوادي آملي.

«شيوه­ نامـه» اين دانشنامه جداگانه انتشار يافته، لکن مختصراً روش ارجاعات مداخل، يادآور مي­ شود: منابع نقل ­قول­هاي مستقيم و غيرمستقيم در متن هر مقاله به طور خيلي مختصر نگارش يافته و جزييات کامل منابع در بخش آخر دانشنامه تحت عنوان کتابنامه ارائه شده است. نشاني کامل هر آيه در متن مقاله داخل پرانتز نوشته شده و نقل ­قول مستقيم آيات قرآني به طور کامل از طريق فونت متفاوت و علايم سجاوندي متمايز شده است. در مقالات اين دانشنامه به حدود هشتصد منبع فارسي، عربي و انگليسي ارجاع داده شده­ است.

مداخل درون متني و بيروني

۱. مداخل درون متني شامل مداخلي است که به طور منصوص در قرآن ذکر شده و غالباً در باب مفاهيم، نامها ، آيات نامدار و سوره ها هستند نظير: «الله»، «رحمن»، «صراط المستقيم»، «عدل»، «اخلاق»، «جهاد»، «ذکر»، «عمل»، «ابراهيم»، «موسي» و «عيسي». کليه يک­صد و چهارده سوره قرآن کريم از جهت محتوا و فرم با رويکرد تاريخي و چينشي نوين تبيين شده­ اند. هم­چنين برخي احکام و قواعد فقهي منبعث از قرآن مانند حجاب، جهاد، نکاح و اعتکاف ارائه شده ­اند. برخي از براهين فلسفي منبعث از قرآن کريم نيز نظير برهان محبت، برهان نظم، جبر و اختيار و يا مباحث کلامي نظير عصمت و وحدت اديان گزارش شده ­اند.

۲. مداخل بيروني مشتمل بر مداخلي در باره قرآن است. نظير تفاسير قرآن: بيش از ۵۰ تفسير مهم از عصر سلف تا دوره معاصر. تأثير قرآن در حوزه­هاي مختلف: براي مثال در حوزه ادبيات و هنر از قبيل فردوسي و قرآن، «مثنوي و قرآن»، «حافظ و قرآن»، «شعر معاصر فارسي و قرآن»، «خوشنويسي و قرآن» و «معماري اسلامي». رابطه دانش­هاي اسلامي و قرآن مانند فلسفه، عرفان، کلام و فقـه يا مباحث مربوط به فرهنگ و تمدن جديد مانند قران و رسانه.

ساختار علمي و اجرايي دانشنامه

سرپرست علمي و سرويراستار، ناظر و مدير اجرايي، بيست نويسنده حوزوي و دانشگاهي، ۴ويراستار، ۶ مشاور علمي، ۲ حروف چين و صفحه آرا، دو نمونه خوان، دو طراح جلد، اداري-مالي، و أمور بين الملل و چاپخانه بوده است.

اين دانشنامه به چهار زبان فارسي، انگليسي، عربي و روسي منتشر مي‌شود.

«دانشنامه معاصر قرآن کريم» با استعانت حضرت حق و همت مدير اجرايي، نويسندگان، مشاوران و ويراستاران پس از هفت سال منتشر شد. يکسال مرحله تعيين مداخل، شناسايي نويسندگان و تدوين کليات شيوه نامه طول کشيد.

طي مدت ۳۶ ماه (سه سال)، هفتصد و هفده مدخل در حدود يک ميليون کلمه تأليف شد.

و به مدت دو سال ويرايش شد.

۹ ماه حروف چيني و صفحه آرايي شد و طي سه ماه ليتوگرافي، چاپ و صحافي شد.

و اينک در قطع رحلي در ۱۲۲۰ صفحه با چاپ چهار رنگ روي کاغذ اعلاي قرآني در معرض علاقه مندان کلام الله مجيد قرار گرفته است.

«دانشنامه معاصر قرآن کريم» يک منبع معتبر قرآن­ شناسي براي هر خانواده مسلمان است.

دانشنامه قرآن کريم بدون حمايت مالي نهادهاي دولتي و حکومتي تحقيق، تأليف، تدوين و منتشر شده است.

۱۵۰۰ پانصد نسخه آن پيش فروش شده است و پس از چاپ پانصد نسخه آن ظرف دو هفته به فروش رسيده است.

اين اثر علمي بزرگ قرآن شناسي حاصل کار گروهي و عنايت حضرت حق و توجه حضرت زهرا(س) و حضرت صاحب الامر(عج) است. کاستي هاي آن بر عهده اين فقير است و حسنات آن متعلق به فيوضات حضرت محبوب است.

تعداد بازديد:126 آخرين تغييرات:96/09/01
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر