دوشنبه 30 مهر 1397 - 12 صفر 1440 - 22 اكتبر 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه


 
 


 










 


 












خروجي RSS

سکوت خواص و غفلت عامه منجر به صلح امام حسن(ع) با معاویه شد

به مناسبت ۱۵ رمضان؛

سکوت خواص و غفلت عامه منجر به صلح امام حسن(ع) با معاويه شد

امام حسن

امام حسن(ع) وظيفه و رسالت خود را به نحو احسن انجام داد؛ ولي کوتاهي و سکوت خواص و غفلت عامه شرايط بد و ناخوشايندي را به وجود آورد که منجر به صلح آن حضرت با معاويه شد.

 

خبرگزاري مهر، گروه دين و انديشه: دوران امامت خصوصا دوران خلافت امام حسن مجتبي(ع) در يکي از شرايط سخت و پيچيده تاريخي است و تحليل و استنباط عملکردهاي آن حضرت بسيار سخت بوده است تا به حدي که بسياري از شيعيان خالص و وفادار هم در آن زمان بر ايشان ايراد گرفته و تصميم هاي ايشان را به نادرست تعبير مي کردند.

به مناسبت روز ولادت امام حسن مجتبي(ع) در گفتگو با سيدمحمد اصغري، استاد دانشگاه تهران و نويسنده کتاب «عاشورا؛ انقلابي در جانها و وجدانها» و آيت الله سيدمختار ميرعظيمي به بررسي علل صلح آن حضرت با معاويه پرداختيم که اکنون پيش روي شماست؛

سيد محمد اصغري در مورد اوضاع سياسي و اجتماعي زمانه گفت: پس از شهادت امام علي(ع)، امام حسن بن علي(ع) مسئوليت را در فضايي بسيار پريشان، ناآرام، مضطرب و پيچيده به عهده گرفت. مي گويند در همان آغاز و بلافاصله پس از شهادت پدر، چهل هزار نفر با او بيعت کردند، البته اين رقم براي بيعت گفته شده نه براي رفتن به ميدان جنگ، آنها که براي مبارزه به لشکرگاه رفتند به قولي تنها دوازده هزار نفر بودند.

به روشني معلوم است که بيعت کنندگان با امام حسن با اهواء و هدفهاي مختلفي گرد آمده بودند. سران قبايل را ترس از قدرت شام  شيطنت هاي معاويه به صحنه بيعت کشانده بود، نه اخلاص در دين و وفاداري نسبت به اهل بيت(ع)

وي ادامه داد: اين رقم اگر هم صحيح باشد، به روشني معلوم است که بيعت کنندگان با اهواء و هدفهاي مختلفي گرد آمده بودند. سران قبايل را ترس از قدرت شام  شيطنت هاي معاويه به صحنه بيعت کشانده بود، نه اخلاص در دين و وفاداري نسبت به اهل بيت(ع). جمع پرشماري از اين بيعت کنندگان از همان قماش اشعث بن قيس بودند که علي(ع) را مجبور به ترک ميدان و قبول حکميت و داوري ابوموسي اشعري کرده بودند و سپاه آرماني هرچند تازه پا گرفته بود و نطفه هاي مقدس آن ريشه بسته بود، اما هنوز سامان و سازمان درستي نيافته بود.

وي افزود: در جمع ياران امام علي(ع) و فرزند بزرگوارش تعداد مردان آگاه و مخلص و مؤمني که دين و عقل و آگاهي و عدالت را چراغ راه کرده و بر آرمانها تکيه و تأکيد داشته باشند، مثل هميشه تاريخ هنوز اندک بود. اکثريت بيعت کنندگان اهداف شخصي و قبيله اي و مالي و اقتصادي داشتند، نه تصميم مبارزه مکتبي و اعتقادي. جمعي پريشان که هر گروه آن در پي مقصود ويژه خود بود و هيچ رشته اي آنان را به هم پيوند نمي داد.

اين کارشناس ديني گفت: در اين جمع حتي تعداد پرشمار و پرنفوذي بودند که دل به حزب اموي سپرده و در نهان جاسوسي مي کردند. گروهي مزدور که چشم به رشوه هاي معاويه دوخته بودند. آنها مأموران مخفي معاويه بودند که تصميم ها و حرکات امام حسين(ع) و ياران او را به دشمن گزارش مي کردند. در همين جمع، گروه برجسته و پر تعداد ديگر، خوارج بودند. عناصري که مرام و مسلک آنان را در صفين ديديم و در جبهه نهروان، عقايد و آرزوهاي آنان را شناختيم. بيعت مي کردند، اما مطيع امام نبودند.

وي اظهار داشت: بيعت آنها هم به خاطر وحشت از استبداد و سلطه شام بر عراق بود. برخي نيز مثل همان اشعث بن قيس در نهان با معاويه همکاري مي کردند. گروهي ديگر را عناصري مذبذب و شکاک تشکيل مي داد. ناآگاهاني که هر لحظه به شکلي در مي آمدند و فرصت طلباني که منتظر بودند کدام جبهه قوي تر است تا به همان سو بخزند، نقش اشراف قبايل هم معلوم بود. آنها نه معاويه و سلطه شام را مي پذيرفتند و نه سلطه دين و امام(ع) را؛ تنها به منافع خود و قبيله مي انديشيدند. گروه ديگر به حمرائيان معروف بودند، جمعي که همواره همراه حاکم وقت و گوش به فرمان او سپرده بودند. 

وي افزود: توصيف امام علي(ع) را در مورد برخي از کوفيان هم مي دانيم؛ کساني که «اشباه الرجال» نام گرفته و امام(ع) دل پر خوني از آنها داشت و روشن است که در آن غوغاي پريشاني و پراکندگي و اضطراب و ترديد، امام حسن(ع) از جايگاه تاريخي پدر بزرگوارش برخوردار نبود، هر چند در باطن امر هر دو معصوم و به لحاظ اعتقادي هر دو در پيشگاه خداوند داراي مکانت و منزلت مساوي باشند.

ترديد و تذبذب، يکي از ويژگيهاي عصر امام حسن(ع) بود. ترديدي که بيانگر نوعي پريشاني و پراکندگي و حيرت مي شد. بدين سان حسن بن علي(ع) وارث حکومتي بود که رشته هاي وحدت و اعتماد در آن گسسته شده و به گفته زنده ياد دکتر شريعتي، امام(ع) فرمانده سپاهي بود که در درونش، نفاق تا اعماق صميمي ترين ياران وي نفوذ کرده بود

وي ادامه داد: ترديد و تذبذب، يکي از ويژگيهاي عصر امام حسن(ع) بود. ترديدي که بيانگر نوعي پريشاني و پراکندگي و حيرت مي شد. بدين سان حسن بن علي(ع) وارث حکومتي بود که رشته هاي وحدت و اعتماد در آن گسسته شده و به گفته زنده ياد دکتر شريعتي، امام(ع) فرمانده سپاهي بود که در درونش، نفاق تا اعماق صميمي ترين ياران وي نفوذ کرده، بهترين افسران و فرماندهان سپاه، پنهاني با پولها و وعده و وعيدهاي بني اميه سر و سري داشتند و براي يک توطئه بزرگ و خيانت بزرگتر معامله مي کردند.

اين استاد دانشگاه گفت: فرمانده لشکري چون عبيدالله بن عباس براي معامله با معاويه چانه مي زد و جاسوسان معاويه پس از پيمان صلح تا جايي پيش رفتند که همسر امام را مباشر قتل ايشان کردند. صلحي که در آن شرايط، تنها يک صلح تحميلي محسوب بوده و به گفته معاويه تمام مواد صلح و وعده و وعيدها در زير پاي خليفه؟! نابود و ناديده گرفته شده بود. خليفه اي که امان نامه هاي مؤکد را هم زير پا نهاده و پناهجويان را نه فقط برخلاف مقررات دين و شريعت که برخلاف سنت هاي جوانمردي و قبيله اي، کشته يا خفه و مسموم کرده بود.

سيد محمد اصغري در پاسخ به اين سوال که چرا برخي از مورخان و حتي شيعيان خاص در آن دوران به صلح امام حسن(ع) ايراد مي گرفتند و مي گفتند امام حسن(ع) قصد جنگ با معاويه را نداشت يا اصلا دنبال خلافت نبود، گفت: در چنين اوضاع و احوالي؛ شگفت از برخي مورخان و حتي شيعيان است که امام را متهم به چشم پوشي از حق خود مي کنند، در حالي که خلافت و امامت اساسا از مقوله حق نيت بلکه از مقوله حکم است، يعني اگر شرايط آماده باشد، نبرد با ستم و باطل يک حکم و تکليف است. مگر در صفين همين وضع رخ نداد و مگر مي توان گفت که امام علي(ع) از حق خود گذشت و به جاي نبرد، حکميت و داوري را پذيرفت؟! حسن بن علي(ع) در پاسخ يکي از ياران معترض اما وفادار خود که گفت: چه چيزي تو را به تسليم خلافت واداشت؟ فرمود: همان چيزي که پدرم را در گذشته، بدان خوانده بود.(ابن شهر آشوب، مناقب آل ابيطالب(ع)، ج ۳، ص ۱۹۶، نجف، مطبع الحيدريه، ۱۳۷۶ق.)

وي ادامه داد: گزينش صلح از سوي امام حسن مجتبي(ع)، در آن غوغاي پراکندگي و در فضاي تيره ترديد، بهترين گزينه بود. نوشته اند: جمعي از شيعيان مکتبي مانند حجر بن عدي، سليمان بن صرد خزاعي و مسيب بن نجمه و... که ابتدا بر امام حسن(ع) خرده مي گرفتند، پس از اطلاع و توضيحات امام، ساکت و خشنود شدند.

وي در مورد نتايج صلح امام حسن(ع) گفت: شيعه در عصر امام حسن(ع) با وجود سرکوب و خفقان شديد به رشد خود ادامه داد و همان طور که مرحوم علامه طباطبايي خاطر نشان مي کنند با همه تاريکي ها و ترديدها، جنايات معاويه و دست و پا بريدنهاي زياد بن ابيه، شيعه در گفتار و عقايد و رفتار خود راسخ تر کرد و به همان نسبت که ستم و درنده خويي هاي بني اميه خشن تر و گسترده تر مي شد خشم و نفرت شيعيان و توده هاي مردم نيز با وجود همه فشارها و کشتارها افزايش مي يافت، هر چند شکستن آن همه رعب و وحشت و ترديد و ظلمت به جرقه هاي ايثار و فداکاري و از جان گذشتگي، نياز سخت داشت و هزينه هاي سنگيني را مي طلبيد.

آيت‌الله سيد مختار ميرعظيمي، استاد حوزه علميه قم نيز در مورد صلح امام حسن(ع) اظهار کرد: نکته قابل‌توجه و چالش‌برانگيز در تاريخ زندگي امام حسن مجتبي (ع) مسئله صلح ايشان با معاويه است. اگر سيري در تاريخ صدر اسلام  داشته باشيم خواهيم ديد که سياست حکومتي پيامبر گرامي  بر مبناي جنگ و صلح بود. همان پيامبري که زماني دستور جنگ احد و بدر و احزاب را صادر مي‌کرد زماني نيز بنا بر مصالح مسلمين  پيمان‌هاي صلحي چون بني ضمره و بني اشجع و حديبيه را با دشمنان منعقد مي‌کرد، در حالي که هر کدام در شرايط ويژه خود براي قوت و اقتدار اسلام کاملاً ضروري بود.

قدرت امامت و احاطه همه‌جانبه بر اوضاع موجود، سياست زيرکانه و هوشمندانه امام حسن براي پذيرش اين صلح مصلحت  آميز براي حفظ اسلام در شرايط آن روزگار  بهترين استراتژي امام بود که خرده گيران و کوتاه‌فکران قادر به درک آن نبودند

وي تصريح کرد: قدرت امامت و احاطه همه‌جانبه بر اوضاع موجود، سياست زيرکانه و هوشمندانه امام حسن براي پذيرش اين صلح مصلحت  آميز براي حفظ اسلام در شرايط آن روزگار  بهترين استراتژي امام بود که خرده گيران و کوتاه‌فکران قادر به درک آن نبودند. همان‌هايي که در زمان ياري خواستن امام حسن براي مقابله با معاويه براي خود فلسفه‌بافي مي‌کردند، همان‌ها در جريان صلح نيز  طبل مخالف مي‌زدند و فلسفه خود را همچنان درست مي‌پنداشتند، چراکه تابع ولي امر مطلق خود نبودند و در ياري  امام منفعتي نمي‌ديدند.

اين استاد حوزه علميه قم ادامه داد: آنها چارچوب پيرامون خود را مي‌ديدند ولي امام حسن مجتبي اسلام و مسلمين را در ابعادي وسيع‌تر مي‌سنجيد که دشمني ديرينه چون روم شرقي داشت که مهم‌ترين هدف حضرت علي نيز شکست دادن آنها بود ولي جنگ هاي داخلي مانع از تحقق آن شد. امپراتوري روم مدت‌ها بود که در فکر نابودي اسلام و تدارک جشن بزرگ‌تر کردن قلمرو خود بود و جنگ امام با معاويه اين بستر را براي آنها فراهم مي‌کرد و موضع‌گيري به‌موقع امام، خطر اين دشمن بزرگ خارجي را دفع کرد.

آيت الله ميرعظيمي خاطرنشان کرد: اوضاع داخلي نيز که در اثر پشت پا زدن به بيعتي که با پيامبر در روز غدير انجام داده بودند همچنان نابسامان و پر از اختلاف بود. سير اين جريانات، تاريخ مسلمانان را تحت‌الشعاع قرار داد که نتيجه نهايي آن ناکامي در تشکيل حکومت اسلامي مطابق با سيره پيامبر و روي کار آمدن خلفاي نالايق شد.

وي ادامه داد: در اين ميان مقام عظمي امامت وظيفه و رسالت خود را به نحو احسن انجام داد؛ ولي در مقابل  کوتاهي و سکوت خواص و غفلت عامه شرايط بد و ناخوشايندي را به وجود آورد. صلح امام حسن با در نظر گرفتن مصالح جامعه اسلامي مقدمه‌اي براي تشکيل قيامي به نام عاشورا به دست امام حسين شد که اسلام زنده بماند قبل از آني که قرباني توطئه‌هاي دشمناني گردد که همه هدفشان نابودي اسلام  بود.

استاد برجسته حوزه علميه قم تأکيد کرد: امام حسين ده سال پس از امامت خود و در ادامه سياست برادر بزرگوار خود  کم‌کم شرايط را براي قيام الهي خود فراهم ديد  و با روي کار آمدن يزيد و عدم بيعت با او و خروج از مدينه زمزمه‌هاي قيام خود را در بلاد اسلامي منتشر کرد.

آيت الله ميرعظيمي گفت: عاشورا اگر عاشورا شد و شعله‌هاي آتش قيام از زير خاکستر صلح بيرون آمد به خاطر اين بود که برنامه‌ريزي براي حفظ اسلام، دقيق و حساب‌شده بود و اين دو برادر گران‌قدر هر يک در جايگاه خود اين مهم را با مهارت تمام به سرانجام رسانيدند. بعد از پيامبر که در صدر اسلام در ميان قوم خود نداي ياري سر داد، هر امامي نيز در زمان خود فرياد ( هل من ناصر ينصرني) سر داد که گروهي شنيدند و لبيک گفتند و کثيري شنيدند و گذشتند گويا که هيچ نشنيده‌اند.

وي ابراز  داشت: نااهلان حکومت را به دست گرفتند و امامان در نهايت مظلوميت در ميانه جامعه به‌اصطلاح مسلمان آن روزها يکي پس از ديگري به شهادت رسيدند. حال نيز امام زمان خود را دريابيم در حالي که  فرياد هل من ناصر امام عصر از هر گوشه‌اي بلند است  و خوشا به حال آنان که لبيک گو هستند. دعاي همه در اين روزها فرج امام زمان و پايان جدايي ما از ايشان باشد تا جهاني نجات يابد.

تعداد بازديد:113 آخرين تغييرات:97/03/10
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر