دوشنبه 4 تير 1397 - 11 شوال 1439 - 25 ژوئن 2018
صفحه اصلي/ايران و جهان


 
 


 










 


 












خروجي RSS

واکاوی تاثیرات سد«ایلیسو» بر عراق و ایران

گزارش تحليلي؛

واکاوي تاثيرات سد«ايليسو» بر عراق و ايران

ک

احداث سد ايليسو از سوي ترکيه بر روي رود دجله، همسايگان به ويژه عراقي ها را با توجه به تاثيرات زياد آن بر ميزان آبي که وارد کشور عراق مي شود، به شدت نگران کرده است.

 

خبرگزاري مهر، گروه بين الملل- فرزاد فرهادي: در کنار بحرانهايي که در منطقه وجود دارد موضوع جديدي که به نوعي از آن مي توان به عنوان بحران آب ياد کرد بر سر منطقه سنگيني مي کند و اين بحران پس از آن تشديد شده که ترکيه اعلام کرده است که آبگيري سد ايليسو را آغاز خواهد کرد هر چند که اين پروژه به طور موقتي تا ژوئيه به تعويق افتاده، اما نگراني به ويژه در ميان عراقي ها موج مي زند. سد ايليسو در استان ماردين ترکيه احداث و در فوريه ۲۰۱۸ افتتاح شده است.

طبق گفته مقامات ترکيه اي؛ ارتفاع اين سد از بستر رودخانه ۱۳۵ بوده و با ۶ توربين توليد برق و نيروگاه نصب شده آن به قدرت يک هزار و ۲۰۰ مگاوات، قادر است سالانه چهار ميليارد و ۱۲۰ ميليون کيلووات ساعت برق توليد کند. با راه اندازي کامل نيروگاه نصب شده اين سد، چهار درصد انرژي برق آبي ترکيه از طريق نيروگاه اين سد تامين و توليد خواهد شد و به همين علت اين پروژه براي ترکيه بسيار مهم و حياتي است. اين پروژه با صرف ۱.۵ ميليارد يورو احداث شده و در مدت زمان کوتاهي هزينه صرف شده را از طريق توليد انرژي برق جبران خواهد کرد.اين سد که بر روي سرشاخه هاي رودخانه دجله احداث شده، بزرگترين سد ساخته شده بر روي اين رودخانه محسوب مي شود اين سد که بر روي سرشاخه هاي رودخانه دجله احداث شده، بزرگترين سد ساخته شده بر روي اين رودخانه بوده و پروژه اي مهم براي تامين انرژي کشور ترکيه به شمار مي رود.

مقامات ترکيه اعلام کرده اند  که اين سد با هدف توليد انرژي برق آبي احداث شده و پس از آبگيري کامل، مشکلي براي جريان آب رودخانه دجله ايجاد نخواهد کرد. بر اساس برنامه زمان بندي شده، قرار بود که اين سد در مدت سه سال آبگيري شود و به اين طريق جريان آب رودخانه قطع نشود ولي دولت ترکيه در نظر دارد در مدت يک سال اين سد را آبگيري کند که اين مساله در کنار کاهش آب دجله در پي خشکسالي، موجب بروز نگراني مردم عراق و کاهش آب در پايين دست سد شده است.

سامانه رودخانه‌اي دجله و فرات به مجموعه رودهاي دجله و فرات و کليه آبراه‌هاي فرعي اين دو رود اطلاق مي‌شود. اين سامانه رودي مساحتي حدود ۳۵/۶۰۰ کيلومتر مربع را در بر گرفته‌است و اصلي‌ترين سيستم رودخانه‌اي غرب آسيا است. رودهاي اين سامانه از سرزمين کوهستاني ارمنستان در شرق ترکيه سرچشمه گرفته و با گذشتن از سوريه و عراق به خليج فارس مي‌ريزند.

رود دجله و فرات از ترکيه سر چشمه مي‌گيرند، رود فرات از کوهستان‌هاي شرق آناتولي در کشور ترکيه سرچشمه گرفته و به سوي کشورهاي سوريه، عراق و خليج فارس روان است. اين رود در مغرب کشور عراق و متشکل است از دو شعبه قره سو و مرادچاي، که سرچشمه آن‌ها نزديک رود ارس در شرق آناتولي ترکيه است. موقعي که دو شعبه قره سو و مرادچاي به هم مي‌رسند، فرات به دجله نزديک مي‌شود، ولي مجدداً دجله متوجه جنوب شرقي شده و فرات به سمت مغرب مايل مي‌شود و سپس در نزديکي خليج فارس به رود دجله مي‌پيوندد. رود دجله از دامنه جنوبي رشته کوه توروس در شرق ترکيه سرچشمه مي‌گيرد پس از ورود به کشور عراق از ميان شهرهاي بزرگي چون بغداد و موصل عبور کرده به فرات مي‌رسد و سرانجام هر دو به کارون مي‌پيوندد که اروندرود را تشکيل مي‌دهند و در پايان به خليج فارس سرازير مي‌شوند.

 در سال ۱۹۳۶ فکر اجراي طرحي به نام پروژه آناتولي جنوب شرقي که به زبان ترکي استانبولي، Guneydogu Anadolu Projesi و به صورت خلاصه GAP (گاپ) خوانده مي‌شود شکل گرفت، و از ۱۹۸۰ جدي تر شد. گاپ طرحي عمراني است که بر پايه آن دولت ترکيه در نظر دارد مجموعه‌اي از سد و نيروگاه برق آبي را بر بخش بالايي رودخانه‌هاي دجله و فرات که از کوه‌هاي آناتولي مرکزي سرچشمه مي‌گيرند و از جنوب شرقي آن کشور به سوي سوريه و عراق روان مي‌شوند، بسازد. دولت ترکيه اعلام کرده است که در چارچوب اين طرح، نه تنها برق و آب براي توسعهٔ کشاورزي تأمين شده و سيلاب‌ها کنترل خواهند شد، بلکه امکانات بسياري مانند جاده، راه آهن، فرودگاه، جاذبه گردشگري، کارخانه، بيمارستان، مدرسه و امکانات نوين براي مردم اين کشور فراهم مي‌شود و از مهاجرت مردم نيز جلوگيري خواهد شد.

دولت ترکيه، براي اجراي کامل اين طرح سي سال زمان و ۳۲ ميليارد دلار پول در نظر گرفته‌است. در اين طرح، ۱۴ سد بر روي فرات، ۸ سد بر دجله و سرجمع ۱۹ نيروگاه برق آبي ساخته خواهد شد. پس از تکميل، اين طرح قرار است ۷/۱ ميليون هکتار زمين کشاورزي را آبياري و سالانه ۵۵ ميليارد کيلو وات ساعت برق توليد کند. نخستين سازه بزرگ که در اين طرح ساخته شد، سد آتاتورک بود که در سال ۱۹۹۲ تکميل شد. سد آتاتورک از لحاظ حجم کار ساختماني پنجمين سد بزرگ جهان و از لحاظ توليد برق آبي نيز در دنيا سوم مي‌باشد. سد آتاتورک بزرگترين سد اروپا و ترکيه است.

ترکيه با احداث سد ايليسو بر روي رود دجله از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگيري مي‌کند و تبعات زيست‌محيطي و تنش آفريني بين کشورهاي ترکيه عراق و ايران ايجاد خواهد کرد.

نگران‌کننده تر آنکه با ممانعت دولت ترکيه از ورود آب فرات به عراق و در نهايت تالاب هورالعظيم يک فاجعه زيست‌محيطي در جنوب غرب ايران شکل گرفت و تالابي که روزگاري محل صيد و صيادي اهالي و سيستم طبيعي خنک‌کننده هوا بود، رفته رفته کارکردهاي انساني خود را از دست داد. در اوضاع کنوني هم نهايي شدن سد ايليسو بر روي رود دجله، ديگر منبع آبي تالاب هورالعظيم بايد منتظر مرگ قريب‌الوقوع اين تالاب و يک فاجعه بزرگ زيست‌محيطي در ايران ماندر اوضاع کنوني هم نهايي شدن سد ايليسو بر روي رود دجله، ديگر منبع آبي تالاب هورالعظيم بايد منتظر مرگ قريب‌الوقوع اين تالاب و يک فاجعه بزرگ زيست‌محيطي در ايران ماند.

با توجه به مرزي بودن اين سد در جنوب شرق ترکيه و احداث آن بر روي رود دجله که به خاک عراق سرازير مي‌شود و محيط زيست کشور ايران را نيز به خود وابسته کرده، اين موضوع براي ايران از اهميت بالايي برخوردار است.

دجله مستقيماً از ترکيه وارد عراق مي‌شود و عراق را آبياري مي‌کند و سرانجام به تالاب هورالعظيم مي‌رسد. اگر سد ايليسو بر روي دجله ساخته شود، اين کار از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگيري مي‌کند که در نتيجه بايد منتظر مرگ قريب‌الوقوع تالاب هورالعظيم و يک فاجعه بزرگ زيست‌محيطي در ايران بود. اگر سد ايليسو ترکيه (ظرفيت ۳ برابر سد کرخه) ساخته شود کل کشور درگير ريزگرد خواهد شد. سدسازي در ترکيه مدت‌هاست به يکي از چالش‌هاي بزرگ زيست‌محيطي در منطقه تبديل شده است.

 ساخت سد در ترکيه ازجمله سد ايليسو باعث جلوگيري از حقابه دجله و فرات به عراق و سوريه مي‌شود که پيامد آن خشک‌شدن تالاب‌ها و شکل‌گيري کانون‌هاي جديد ريزگردي است که ايران را نيز تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد؛ همچنان که ساخت سد آتاتورک در ترکيه باعث خشک‌شدن تالاب هورالعظيم (بخش واقع‌شده در عراق) شد و اکنون ريزگردهاي ناشي از آن شهروندان ايراني را تهديد مي‌کند.

معاهدات بين المللي در اين باره چه مي گويند؟

بر اساس معاهدات بين المللي هيچ کشوري نمي تواند به تنهايي از آب رودخانه هايي که حوضه مشترک دارند استفاده کند و آنرا در انحصار خود بگيرد. معاهدات مختلفي در اين زمينه از جمله معاهده سال ۱۷۹۶ لاهه، معاهده ۱۸۰۴ پاريس، معاهده ۱۸۱۵ وين، معاهده ۱۹۱۲ بارسلون، کنفرانس ۱۹۱۱ مادريد وجود دارد که همگي بر عدم ايجاد هرگونه تغيير در مجراي رود بين المللي تاکيد دارد. توافق ۱۹۲۳ ژنو بر ضرورت مشورت هنگام ايجاد تاسيسات در مجراي رود و ضرورت گفتگو در صورت وارد شدن زيان به کشور ديگر تاکيد دارد.

در سال ۱۹۶۶ و در نشست هلسينکي هر گونه برداشت بين المللي از آبهاي بين المللي از سوي يک کشور در صورتي که توافق ميان کشورهاي حوضه آبي نباشد را منع شد اما کميته حقوقي وابسته به سازمان ملل در سال ۱۹۷۳ استفاده کشورهاي اطراف رود از آب رود بر حسب نياز به طوري که به ديگر کشورهايي که حوضه آبي مشترک دارند لطمه اي نزند را مجاز دانست. در نشست سال ۱۹۹۷ توافق استفاده آبراههاي بين المللي به تصويب ۱۰۴ کشور در مجمع عمومي سازمان ملل در اين سال رسيد که سه کشور ترکيه، چين و بروندي با آن مخالفت و ۲۶ کشور راي ممتنع دادند. ماده ۵ اين عهدنامه، کشورهايي را که از جريان هاي آب شيرين رو زميني و زيرزميني مشترک برخوردارند، به حفاظت، استفاده و تقسيم منصفانه و معقول از آن جريان آبي متعهد مي کند. ماده ۷ هم دولت ها را به خودداري از وارد ساختن آسيب قابل توجه به کشورهاي ديگري که از آن جريان آبي استفاده مي کنند، ملزم مي سازد.

نگراني عراقي ها

ترکيه پيشتر بنا به درخواست عراق تاريخ آبگيري اين سد را از مارس به ژوئن به تعويق انداخته بود. حيدر العبادي،‌ نخست وزير عراق اخيرا گفته بود، موضوع سد با انتخابات ترکيه در ارتباط است.

در حالي که احداث سد اليسو نگراني شديد عراقي ها را به دنبال داشته است اما «فاتح ييلديز» سفير ترکيه در عراق اخيرا اعلام کرد:« ترکيه براي کمک به عراق به منظور غلبه بر کم آبي، آبگيري سد ايليسو را که بر روي رود دجله بنا شده، متوقف کرده است اما روز اول ژوئيه آبگيري آن را از سر خواهد گرفت. به زودي آب دجله بر روي مردم عراق باز خواهد شد. زماني که پرکردن اين سد دوباره آغاز شود، آب هنوز هم مطابق توافق دو کشور به داخل عراق جريان خواهد داشت و به طور کلي قطع نخواهد شد. ترکيه پيشتر نيز دريچه‌هاي اين سد را براي مردم عراق باز کرده‌ بود. کشور ما بار ديگر با متوقف کردن دوباره آبگيري سد ايليسو، برطرف کردن نيازهاي عراق را مقدم بر نيازهاي خود قرار داد. ترکيه به همکاري با عراق بر اساس اصل همجواري و برادري به منظور رفع بحران کم‌آبي در اين کشور، ادامه مي‌دهد. هيچ ارتباطي بين موضوع سد ايليسو و انتخابات ترکيه وجود ندارد. اين امر اشتباه است نمي‌توان از موضوع سد براي تبليغات انتخاباتي استفاده کرد. نمي‌توان منافع خود با عراق را با منافع داخلي‌مان مرتبط سازيم».

ديدگاه کارشناسي

«آسيل مزاحم العيساوي» عضو مرکز حکميت بين المللي و تجاري ژنو و تحليلگر عراقي گفت: «دولت عراق اين موضوع را در اولويت خود قرار نداده است. ترکيه به دنبال منافع خود است. عدم محاسبه زيانها منجر به اوضاع کنوني شده است. ملت عراق سکوت نخواهند کرد به ويژه که زياني که به عراق وارد مي شود بسيار زياد است. بايد تيم حل بحران تشکيل و گفتگو شود. مي توان به راهکارهاي ديپلماتيک متوسل شد و يا محصولات ترکيه اي را تحريم کرد. عراقي مي توانند بحران را پشت سر بگذارند و به دنبال راهکارهاي جدي و سريع باشند. راهکارهاي ديپلماتيک بايد مورد توجه قرار گيرد و بين المللي کردن موضوع به نفع عراق خواهد بود».

«کفاح محمود» تحليلگر ديگر عراقي نيز اعلام کرد: «موضوع فقط به عراق مربوط نمي شود و موضوع سدها بسياري از کشورها را تهديد مي کند. بحران سد ترکيه به دوره صدام برمي گردد و صدام تهديد به بمباران سد در صورتي که احداث شود، کرد که ترکيه به دنبال آن احداث سد را متوقف کرد اما ترکيه مدتي است که کار را شروع کرده است. اگر راهکار براي اين بحران يافت نشود فاجعه بر عراق رخ خواهد داد و به ويژه بخش کشاورزي به شکل زيادي متاثر خواهد شد. خشک شدن رود دجله و کاهش آب آن به ميزان ۵۰ درصد ممکن است که برخي مناطق را به دشت بي آب و علف تبديل کند. بعيد است که دو کشور به اقدام نظامي در اين زمينه روي آورند و تفاهم و راهکار ديپلماتيک برقرار خواهد شد».

اما روزنامه رأي اليوم در مطلبي در اين باره آورده است:« اين دردناک بود که ببينيم برخي از برادران عراقي به دليل پايين آمدن ميزان آب رودخانه دجله به شکل بي سابقه اي از زمان اجراي تصميم حکومت ترکيه براي پر کردن سد«اليسو» که روي اين رود ساخته شده و ميزان آب رود را به ميزان ۵۰ درصد کاهش داد يعني از هشت ميليارد متر مکعب در سال به کمتر سه ميليارد متر مکعب در مقايسه با سال گذشته، با پاي پياده از رود دجله عبور کنند.

دولت ترکيه پس از آن که خيالش از بابت منطقه شمال شرق سوريه راحت شد و با «جيمز ماتيس» وزير دفاع آمريکا بر سر حل بحران ميان دو کشور بر سر شهر«منبج» با راه اندازي گشتي هاي مشترک ترکيه و آمريکا به توافق رسيد، شروع به تمرکز بر شمال عراق و گسيل نيرو به آن جا براي آماده شدن جهت حمله اي کرده است که مسئولان ترک مي گويند به پايگاه هاي پشتي پ.ک.ک جدايي طلب  در «سنجار» و «قنديل» و حتي «مخمور»در جنوب موصل صورت مي گيرد. «رجب طيب اردوغان» نيز در يک گفت و گوي تلويزيوني که روز جمعه پخش شد، تهديد به انجام اين حمله کرد.

تجاوز به شمال عراق و کاهش ميزان آب رود دجله به شيوه دراماتيک دو مساله اي است که دولت و ملت عراق دشوار است آنها را بپذيرند بلکه کاملا برعکس رخ خواهد داد تجاوز به شمال عراق و کاهش ميزان آب رود دجله به شيوه دراماتيک دو مساله اي است که دولت و ملت عراق دشوار است آنها را بپذيرند بلکه کاملا برعکس رخ خواهد داد و منجر به دامن زدن به احساسات ضد ترکيه و ضد رئيس جمهور آن مي شود.به همين دليل بهترين کار را اردوغان انجام داد زماني که دستور داد فرايند پر کردن مخزن سد اليسو با آب متوقف شود امري که منجر به اين مي‌شود که ميزان آب رود دجله مجددا زياد شود.

نفوذ نيروهاي ارتش ترکيه در شمال عراق و به عمق ۳۰ کيلومتر تا کنون البته، به منظور توقف فعاليت هاي باندهاي وابسته به پ.ک.ک بي ترديد نقض حاکميت عراق است و بدون هر گونه پوشش قانوني  دولت مرکزي در بغداد صورت مي گيرد. در زمان صدام، معاهده‌اي ميان ترکيه و عراق وجود داشت که بر اساس آن به نيروهاي ترکيه براي اين گونه نفوذ بدون هيچ گونه محدوديتي براي از بين بردن خطر ياد شده براي ترکيه اجازه داده مي شد اما اين معاهده تا جايي که مي دانيم تمديد نشد. از سوي ديگر روابط ترکيه و عراق در زمان پيش از اشغال عراق توسط آمريکا در اوج قوت و قدرتش بود و آن هم بر اساس تلاقي منافع در بستر رويارويي با جنبش هاي جدايي طلب در دو کشور.

اين عقلانيت سياسي نيست که اردوغان دو دولت سوريه و عراق را در عين حال از دست دهد آن هم در حالي که فقط دو هفته با انتخابات رياست جمهوري و پارلماني سرنوشت ساز براي ترکيه و براي شخص خودش و براي حزب «عدالت و توسعه» به رياستش فاصله دارد. به همين دليل حداقل کاري که بايد بکند اين نبايد باشد که تصميم به بازگشت آب رود دجله محدود به ده روز پاياني ماه مبارک رمضان شود بلکه بازگشت آب به رود دجله بايد در چارچوب هاي معقول و در خدمت منافع دو کشور تمديد شود زيرا محروميت بخش بزرگي از ملت عراق از آب اين رودخانه که شاهرگ زندگي ميليون ها کشاورز عراقي به شمار مي رود، يک فاجعه انساني شکل مي دهد.جداي از آن که يک فاجعه انساني سياسي است که بر روابط دو کشور همسايه در زمان بسيار حساس بازتاب منفي خواهد داشت.

ترکيه اين روزها با خطرهاي زيادي از چند جهت رو به رو است که نياز به دوستان دارد به ويژه در کشورهاي همجوار سوري و عراقي اش و بارزترين عنوان در اين حالت احترام به حاکميت کشورها و تماميت ارضي شان و اجتناب از هر گونه اقدام هايي است که ممکن است بر سهميه آي رودهاي دجله و فرات تأثير منفي بگذارد يا ما چنين باور داريم و اين تنها شيوه اجتناب از تنش زايي و گل آلود کردن آب روابط تاريخي حسن همجواري است».

قدر مسلم آن است که اين سد تاثيرات مخربي بر ميزان آبي که به رودخانه هاي پايين دست وارد مي شود دارد که در وهله نخست بيشترين تاثير را بر عراق و سوريه و پس از آن بر غرب و جنوب ايران دارد و کانون ريزگردها را در منطقه جنوب عراق  سوريه تقويت خواهد کرد. عدم ورود آب به ميزان قبلي به دجله و فرات سبب کم آب شدن اين دو رودخانه و نابودي کشاورزي و دامداري در کشورهاي سوريه و عراق، کم آب شدن اروند رود، ايجاد طوفانهاي گرد و غبار در منطقه و سرايت آن به ايران، مشکلات زيست محيطي، افزايش غلظت نمک در خليج فارس، نابود آبزيان و اکوسيستم مي شود. اقدام ترکيه مغاير با قوانين حقوق بين الملل است و بايد آنکارا از خودخواهي در اين زمينه دست بردارد و به منافع کشورهاي پايين دست رودخانه هاي دجله و فرات توجه کنند و اصل همجواري را مورد توجه قرار دهد.

به نظر مي رسد که ترکيه به معاهدات و توافقات بين المللي توجهي ندارد و حقوق تاريخي و طبيعي عراق در زمينه رود دجله را به رسميت نمي شناسد و به اصل حسن همجواري و تبعات سد ايليسو توجهي ندارد.

اما زيانهايي که سد ايليسو بر عراق وارد مي کند؛

-ترکيه به طور کامل زمام امورآبي عراق را در دست خواهد گرفت و حاکم بلامنازعه منابع آبي عراق خواهد شد.

-سهم آبي عراق به ميزان ۵۰ درصد کاهش مي يابد.

-تاثيرات مخرب زيست محيطي شامل گرد و غبار، املاح به دنبال خواهد داشت.

-عراق بيش از ۴۰ درصد از اراضي کشاورزي خود را از دست خواهد داد. طبق اعلام يونسکو ۶۹۶ هکتار از اراضي عراق از دست خواهد رفت.

-طبق گزارش يونسکو اهوار عراق در معرض خطر واقعي قرار خواهد گرفت.

-مهاجرت معکوس از روستاها به شهرها تبعات وخيمي بر بافت جمعيتي کشاورزي و روستايي خواهد داشت.

-احداث سد ايليسو ترکيه يکي از خطرناکترين طرحهاي آبي ترکيه بر رود دجله است و کاهش شديد آب دجله فاجعه اقتصادي را براي عراق رقم خواهد زد.

-رود دجله به کما مي رود و سرنوشتي جز خشک شدن نخواهد داشت.

تعداد بازديد:25 آخرين تغييرات:97/03/22
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر