چهارشنبه 21 آذر 1397 - 4 ربيع الثاني 1440 - 12 دسامبر 2018
صفحه اصلي/سياسي و اقتصادي


 
 


 










 


 












خروجي RSS

سرنوشت سه قرارداد دریای‌خزر/ آیا ایران سهم ۵۰درصدی داشته است؟

مهر گزارش مي‌دهد؛

سرنوشت سه قرارداد درياي‌خزر/ آيا ايران سهم ۵۰درصدي داشته است؟

شايعه از بستر فقدان اطلاعات واقعي استفاده مي‌کند و مثل باد در فضاي مجازي مي‌پيچد و تاثيرات عجيب و غريبي در ذهن مردم مي‌گذارد؛ يکي از آنها بحث تقسيم درياي خزر است که به آن پرداخته‌ايم:

مجله مهر- سيد سجاد طباطبايي*: همزمان با سفر رئيس جمهور و وزير خارجه کشورمان به قزاقستان براي شرکت در اجلاس کشورهاي همسايه درياي خزر، شايعات عجيبي درباره فروش درياي خزر در فضاي مجازي منتشر شده است. ماجرا از اين قرار است که برخي کاربران بي‌نام و نشان مدعي شدند که هدف از سفر  حجت الاسلام روحاني در اجلاس سران کشورهاي حاشيه درياي خزر، امضاي رژيمي حقوقي است که بدتر از ترکمانچاي است و قرار است با اين امضا، ايران سهم ۵۰درصدي خود از درياي خزر را ناديده بگيرند و به روسيه و ديگر کشورها بفروشند! فارغ از اشتباه بودن اين ادعا، نگاهي کرده‌ايم به توافق‌هايي که پيش از اين بين همسايگان درياي خزر وجود داشته است.

بر مبناي يک اعتقاد عاميانه، عده اي مدعي اند از آنجايي‌که روزگاري درياي خزر محصور بين دو کشور ايران و شوروي بوده است پس سهم ايران نيمي از اين درياست.  در نتيجه فارغ از اينکه بعدا شوروي تجزيه شده و عدد کشورهاي ساحلي به ۵ رسيده است، سهم کشور ما ايران، از منابع درياي خزر بايد همان ۵۰درصد مورد ادعاي آنها باشد و سهم بقيه کشورهاي ساحلي، بقيه ۵۰درصد ادعايي است که از شوروي سابق به ارث رسيده و بين ۴ کشور روسيه، آذربايجان، قزاقستان و ترکمنستان تقسيم مي‌شود!

البته چنين چيزي نه مبناي حقوق بين الملل دارد و نه مبناي منطقي؛ که اگر داشت و مي‌شد که يک کشور به اسناد مرزها ۵۰۰سال پيش خود استناد کند، مي‌توانست مدعي منافع جغرافيايي زيادي باشد، مثلا خود ما مي‌توانستيم به اسناد پادشاهي‌هاي قديم همچون افشاريان استناد کنيم و نيمي از غرب اسيا را از آن خودمان بدانيم.

۳ فرضيه قابل بررسي

 اما در اين ميان،  يک استثنا وجود دارد و آن هم اين فرض است که وضعيت بهره برداري از منابع بحر محصور، قبل از فروپاشي يا تجزيه مشخص شده باشد. اين فرض قابل بررسي است.

به تاريخ که رجوع کنيم سه پيمان حقوقي اصلي بين ايران و شوروي وجود دارد که اگر در آن ها اشاره‌اي به سهم مساوي از منابع يا چنين چيزي وجود داشته باشد، ايران مي‌تواند به استناد آن مدعي سهم ۵۰درصدي از منابع خزر شود.

پيمان حقوقي اول عهدنامه ترکمنچاي است که به موجب آن کشور ايران حتي حق کشتيراني آزاد با پرچم ايران در درياي خزر را هم از دست داده بود؛ چه برسد به تثبيت حق استفاده از منابع بالسويه!

پيمان حقوقي دوم "عهدنامه منعقده دوستي بين دولتين ايران و شوروي"در سال ۱۹۲۱ هست که در آن صرفا حق کشتيراني بالسويه در درياي خزر که به موجب ترکمنچاي از ما سلب شده بود مجددا بازگردانده مي‌شود اما اشاره‌اي به حق انتفاع از منابع نشده و حتي خزر "آب آزاد" محسوب شده که عملا به ضرر ماست.

متن حقوقي سوم "قرارداد بازرگاني و بحرپيمايي بين ايران و شوروي" در سال ۱۹۴۰ است که در آن هم هيچ اشاره‌اي به سهم طرفين از منابع خزر نشده و تنها نکته مثبت آن استفاده از عنوان "درياي ايران-شوروي" در متن قرارداد است که آن هم از نظر حقوقي چيزي را به نفع ما تغيير نمي‌دهد!

فرمول‌هايي براي تقسيم خزر

در حالت عادي بر اساس حقوق بين‌الملل درياها سهم هر کشور از منابع دريا چيزي بين ۲۰۰ تا ۳۰۰مايل دريايي است که تقريبا مي‌توان گفت که به نفع ايران و روسيه تمام مي‌شود. اما در صورت بروز مناقشه سه فرمول براي تقسيم بندي دريا وجود دارد که از اين قرار است:

فرمول اول تقسيم دريا بر مبناي طول خط ساحلي، به نفع قزاقستان با بيشترين طول و به ضرر ايران با کمترين طول ساحل است.

فرمول دوم تقسيم بر اساس مساحت کف درياست که به نفع روسيه با بيشترين مساحت محصور است.

فرمول سوم تقسيم به مساوات که بهترين حالت براي ايران با سهم ۲۰درصدي خواهد بود اما بعيد است به علت آنکه خطر ساحلي ايران در بين ۵ کشور کمترين است، محقق شود.

تمام بحث‌ها بر سر رژيم حقوقي درياي خزر بر سر پذيرش يکي از سه فرمول بالا در جريان است که البته اياران با وجود اينکه طبق دو فرمول اول حدود ۸ تا ۱۰درصد سهم خواهد داشت و به‌رغم مقاومت شديد کشورهاي همسايه (به‌ويژه آذربايجان) تاکنون موفق شده تا محدوده‌اي بين ۱۲ تا ۱۸درصد اعمال حاکميت کند.

حالا بايد منتظر ماند و ديد، آن تصميمي تاريخي که نظربايف رئيس‌جمهور قزاقستان چند روز پيش از آن سخن گفته، دقيقا چه چيزي است. آيا منافع ايران روي همان ۱۸ درصد باقي مانده يا بر اساس قواعد حقوق‌بين‌الملل تغيير کرده است؟

   * پژوهشگر روابط بين‌الملل

تعداد بازديد:57 آخرين تغييرات:97/05/21
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر