چهارشنبه 21 آذر 1397 - 4 ربيع الثاني 1440 - 12 دسامبر 2018
صفحه اصلي/دين و انديشه

محرم در میان اقوام ایرانی/ از شاه‌حسین‌گویان تا علم‌بندی

آيين‌هاي عاشورايي آذربايجان شرقي؛

محرم در ميان اقوام ايراني/ از شاه‌حسين‌گويان تا علم‌بندي

روايت محرم و سياهپوشي ايران حکايت ارادت است، ارادتي از نزديک‌ترين شهرها به پايتخت تا دورترين آبادي‌ها و روستاها، جايي که آئين‌هاي عاشورايي فرصتي براي اداي دين و عرض ارادت است.

خبرگزاري مهر- گروه استان‌ها: ايران اسلامي روي نوا و نوحه و نام «حسين» اوج گرفته، دور يا نزديک فرقي ندارد، صدا خيلي خيلي زود گوش و دلت را همراه مي‌کند، هيئت‌هاي مذهبي از اول محرم خيمه‌هاي عزا را به پا کرده‌اند و شب و روز شهر را شور و شعور بخشيده‌اند.

کوچه‌ها را که قدم مي‌زني از شهر و روستا تا دورترين آبادي اين ديار حرف و کلام يکي است، محرم حسابش با همه آئين‌ها جداست، ايرانِ سياه‌پوش در محرم حال و هوايش يکي است، غرب و شرق و شمال و جنوب ندارد، ترک و لر و کرد و بلوچ و ترکمن و عرب هم ندارد، اينجا همه لهجه‌ها و زبان‌ها و اقوام، حسين(ع) را صدا مي‌زنند.

آيين‌هاي سنتي عاشورايي روايت گر عاشقانه‌اي حزن‌انگيز از مردمان ايران است، عاشقانه‌اي که گاه سرتاپاي اهالي اين ديار را در خاک و «گِل» فروبرده تا هر عزاداري زمزمه کند: آب حيات من است خاک سر کوي تو.

روايت اين عاشقانه از روزها قبل از عاشورا شروع مي‌شود، از ايامي که همه‌چيز مهياي عرض ارادتي ديگر است. خيمه‌ها در شهر پا مي‌گيرد؛ ديوارها و خيابان‌ها سياه‌پوش مي‌شوند و نوحه‌هاي محلي تا روستاهاي دورافتاده ضجه مي‌زنند.

آئين‌هاي عاشورايي در ايران اسلامي هرکدام در نوع خود منحصربه‌فرد بوده که تاکنون تعدادي از آئين‌ها در فهرست ميراث معنوي ايران نيز به ثبت رسيده است.

«طشت گذاري» مراسمي براي استقبال از ماه محرم

آيين‌ها و مراسم‌هاي عزاداري در ماه محرم همه‌ساله در سراسر کشور و به‌خصوص در شهرها و روستاهاي مختلف آذربايجان شرقي با شور و عشق خاصي به امام حسين(ع) برگزار مي‌شود و عاشقان آن حضرت عهده و ارادت خود را هرسال در قالب عزاداري مستحکم‌تر مي‌کنند.

اين آيين‌هاي عزاداري به فراخور فرهنگ و شيوه‌هاي مرسوم مردم استان آذربايجان شرقي متفاوت است و از ديرباز همواره در قالب هيئت‌هاي مذهبي و راه‌اندازي دسته‌ها و تکايا برگزارشده است.

يکي از نکات جالب در اين خصوص به نحوه برگزاري مراسم‌هاي خاص ماه محرم مربوط مي‌شود که آداب عزاداري پس از گذشت صدها سال، شکل خود را حفظ کرده‌اند.

مراسم طشت گذاري در بيشتر شهرهاي استان قبل از آغاز ماه محرم برگزار مي‌شود و به‌نوعي مراسم استقبال از ماه محرم نيز است. آيين طشت ‌گذاري يکي از قديمي‌ترين سنت‌ها و مناسک ايراني است که در روزهاي پايان ماه ذي‌الحجه برگزار مي‌شود.

اين آيين که به‌نوعي آماده شدن مردم براي ماه محرم و صفر نيز است به اين نحو برگزار مي‌شود که طشت‌هاي آب که نمادي از فرات هستند را به مساجد و حسينيه‌ها مي‌آورند و اين سنت به پيروي از اقدام امام حسين(ع) در مقابل سپاه حر است که در روز ۲۷ ذي‌الحجه‏، آب مشک‌ها را در طشت‌ها ريخته و تمام لشکر حر و اسب‌هاي آن‌ها را سيراب‏ کردند.

عزاداران حسيني در اين آيين، طشت‌ها را بالاي سر مي‌گيرند و مسجد را دور مي‌زنند. سپس در داخل آن‌ها آب مي‌ريزند و مردم دست به طشت و آب آن مي‌زنند و با امام حسين(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) بيعتي دوباره مي‌کنند.

برگزاري مراسم شام در مساجد شهرها و روستاها

يکي ديگر از آيين‌هاي اين ماه برگزاري مراسم نذري در مساجد شهرها و روستاها است، به‌طوري‌که هرسال ۱۰ روز اول ماه محرم در بيشتر مساجد شهرها و روستاها بين مردم غذاي نذري توزيع مي‌شود.

به‌طور نمونه در شهر «تيمورلو» از توابع شهرستان آذرشهر، توزيع آبگوشت در تمام مساجد اين شهر طي ۱۰ روز اول ماه محرم مرسوم است. به‌طوري‌که هرروز چند نفر با خريد گوسفند و قرباني کردن آن، مقدمات پخت و تهيه آبگوشت را در آشپزخانه مسجد فراهم مي‌سازند و شب بعد از نماز مغرب و عشا، مردان محله در مسجد آن محله جمع شده و بعد از عزاداري و سينه‌زني غذاهاي نذري بين مردم توزيع مي‌شود.

همچنين در ايام محرم مردم بسياري از مناطق استان اقدام به توزيع گوشت و غذا بين عزاداران و همچنين نيازمندان منطقه مي‌کنند.

پخش نذورات ازجمله نان، شربت، شير داغ و حلوا در امامزاده‌ها مرسوم است و حتي در برخي از امامزاده‌ها مردم گوسفند قرباني کرده و گوشت آن را در بين دسته‌ها پخش مي‌کنند.

«علم‌گرداني» به ياد علمدار دشت کربلا

مراسم «علم‌گرداني» به ياد علمدار دشت کربلا از ديگر مراسم‌هاي مردم استان در ايام محرم است. علم‌هاي متبرک به نام حضرت ابوالفضل(ع) صبح عاشورا توسط فرد خاصي که علم‌گردان نام دارد گردانده ‌مي‌شود و درگذشته علم‌گردان از سادات محل انتخاب مي‌شد.

در روزهاي اول محرم در زمان شکل‌گيري دسته عزاداري روستا، علم‌ها يکي‌يکي وارد و در ميدان گردانده مي‌شوند. اين مراسم در طول دو ماه محرم و صفر در اغلب نقاط استان و به‌خصوص در مراغه که معروف‌ترين بخش شهر بخشايش است و نيز در قرا ملک تبريز برگزار مي‌شود و گاهي از صبح عاشورا تا بعدازظهر ادامه مي‌يابد.

برگزاري سنت قديمي علم بندي در آذربايجان

برگزاري سنت قديمي «علم بندي» در آذربايجان شرقي مرسوم است. اين مراسم به‌خصوص در شهر مراغه و محله دروازه مراغه در سومين روز محرم برگزار مي‌شود.

سرپرست هيئت‌ها پارچه و روسري‌ها را بر روي علم نصب مي‌کنند که ارتفاع آن به ۵۰ متر مي‌رسد. علم را در مسجد لباس مي‌پوشانند و با سلام‌وصلوات به ميان جمعيت مي‌آورند و تا اربعين به همان صورت برافراشته مي‌ماند و ۲۸ صفر گروه‌هاي سينه‌زني و نوحه‌خواني مراغه علم را برداشته و به مکان قبلي منتقل مي‌کنند. بر بالاي علم پنجه يا تيغه نصب مي‌شود.

شاه حسين گويان رايج‌ترين آيين ماه محرم

شاه حسين گويان نوعي مراسم مذهبي است که در ايام ماه محرم در بيش‌تر نقاط آذربايجان شرقي و به‌طور گسترده در تبريز برگزار مي‌شود.

اين مراسم از چند روز مانده به ماه محرم تا دهمين روز از همين ماه و ظهر عاشورا ادامه مي‌يابد.

در زبان ترکي آذربايجاني، مردم به اين مراسم «شاخ‌سي» مي‌گويند که کوتاه شده واژه «شاه‌حسين» است.

قديمي‌ترين مراسم عزاداري منحصر به فرد آذري‌ها  مراسم «شاخسي-واخسي» است، ريشه لغوي شاخسي واخسي چندان معلوم نيست، اما برخي آن را مخفف و تحريف‌شده‌ي «شاه حسين واي حسين» مي‌دانند.

دسته‌هاي عزاداري شاخسي- واخسي، از چند روز مانده به ماه محرم، شب‌ها در حسينيه‌ها و مساجد تشکيل‌شده و با حضور عزاداران، در صف‌هايي طويل و زنجيروار، راهي کوچه و خيابان شده و مرثيه‌ها و اشعار مذهبي در رثاي سالار شهيدان و يارانش سر مي‌دهند.

اوج اين مراسم در ظهر عاشورا و پس از اتمام عزاداري ظهر عاشوراست که عزاداران، با ذکر «شاخسي، واخسي»، پس از طي کردن مسيري طولاني نهايتاً خود را به خيمه‌هاي به آتش کشيده شده (نماد خيمه‌هاي امام حسين(ع) و يارانش در کربلا) رسانده و به سوگ واقعه مي‌نشينند.

عزاداران در مراسم شاه‌ حسين ‌گويان (شاخسِي)، نوعي چوب مخصوص اين نوع عزاداري را از زمين تا فرق سرخود حرکت مي‌دهند، درحالي‌که هماهنگ پاهاي خود را به زمين مي‌کوبند، وقتي‌که چوب به سمت پايين آورده مي‌شود، گروهي با صداي بلند نداي شاخسِي (شاه‌ حسين) و زماني که چوب به سرشان نزديک مي‌شود، گروه ديگر با صداي بلند نداي واخسِي(واي‌ حسين) سر مي‌دهند.

شام غريبان

عزاداران حسيني در غروب عاشورا، با تشکيل دسته‌هاي عزاداري به دو گروه تقسيم مي‌شوند و بافاصله چند متري از همديگر حرکت مي‌کنند، ضمن همخواني مرثيه‌ها و اشعاري که با سينه‌زني همراه است، در شام غريبان امام حسين(ع) عزاداري مي‌کنند.

عزاداران در اين مراسم با حضرت زينب(س) و حضرت زين‌العابدين(ع) و ساير ياران و خاندان امام حسين(ع) ابراز همدردي مي‌کنند.

مشعل گرداني «پولکه»

يکي از منحصربه‌فردترين مراسم‌هاي عزاي حسيني که در واپسين روزهاي دهه نخست ماه محرم در بخش‌هايي از جنوب استان آذربايجان شرقي برگزار مي‌شود، مراسم مشعل گرداني «پولکه» شهرستان عجب‌شير است.

«پولکه» نام نوعي توپ آتشين ساخته‌شده از پارچه است که آن را با سيمي مي‌بندند و بعد از نفت اندود کردن، آتش مي‌زنند.

در شب تاسوعاي حسيني و شب عاشورا ده‌ها «پولکه» آتشين در ميان عزاداري‌هاي ديگر و در فضاي تاريک‌ شب چرخانده مي‌شود.

پولکه ها در تاريکي شب مي‌چرخند و ياد ۷۲ خورشيد فروزان دشت کربلا را گرامي مي‌دارند.

در اعتقادات محلي مردم استان توسل به دسته‌هاي عزاداري براي شفاي بيماران از سالار شهيدان جايگاه ويژه‌اي دارد به طوري که بارها مشاهده‌شده بيماران زيادي در مراسم‌هاي عزاداري شفا يافته‌اند.

شبيه‌خواني در ظهر عاشورا

از معمول‌ترين آيين‌هاي عزاداري حسيني در اين استان، «شبيه‌ خواني» است. شبيه‌ خواني صورتي از بازسازي وقايع کربلا است.

در اين آيين افراد به شيوه‏اي تجريدي به دو گروه اشقيا و امام‌ خوان‌ها تقسيم مي‌‏شوند. اشقيا با لباس سرخ و تيره و صداي ناهنجار و امام‌ خوان‌ها بالباس سبز و صدايي دلنشين وقايعي چون شهادت حضرت عباس، حضرت علي‌ اکبر، حضرت قاسم و امام حسين(ع) را به نمايش مي‏‌گذارند.

مراسم «شمع گذاري» از ديگر آيين‌هاي اين ماه در استان است که در غروب تاسوعا هر کس در طول سال براي گشودن مشکلي نذر کرده است بايد به درب ۴۱ مسجد برود و در هرکدام شمع روشن کند. گفته مي‌شود در قديم به دليل نبود برق و چراغ، روشنايي هيئت‌ها از اين راه تأمين مي‌شد.

تعداد بازديد:73 آخرين تغييرات:97/06/22
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر