شنبه 4 خرداد 1398 - 20 رمضان 1440 - 25 مي 2019
صفحه اصلي/مقالات

کمبود منابع و خط فکری تولیدی داخلی/ نسبت بین قرآن و مسائل معرفتی

محمود حکمت نيا عنوان کرد؛

کمبود منابع و خط فکري توليدي داخلي/ نسبت بين قرآن و مسائل معرفتي

محمود حکمت نيا در برنامه ضيافت با انتقاد از کمبود منابع و خط فکري توليدي داخلي گفت: بر همين اساس حقوق ما عاريه‌اي و ترجمه‌اي است و از اين موضوع خيلي ناراحت هستم.

به گزارش خبرگزاري مهر، ششمين برنامه «ضيافت» به موضوع «قرآن و انديشه‌هاي حقوقي در جهان اسلام» اختصاص داشت که با اجرا و سردبيري مالک شجاعي، عضو هيأت علمي پژوهشکده علوم انساني و مطالعات فرهنگي و با حضور محمود حکمت نيا استاد پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي دوشنبه شب ۲۳ ارديبهشت ماه از شبکه چهار سيما روي آنتن رفت.

محمود حکمت نيا معاون پژوهشي، استاد و عضو هيأت علمي گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظام‌هاي اسلامي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي درباره نسبت بين قرآن و مسائل معرفتي، اخلاقي و حقوقي که به مناسبات انساني بر مي‌گردد، گفت: اينکه وضعيت انسان معاصر و مسئله او چيست و اينکه چگونه بايد مسائل او را از منابع معرفتي خودمان پاسخ دهيم، مسئله‌هاي مهمي براي ما هستند. قرآن اولين و مهمترين منبع معرفتي حوزه حقوق اسلامي محسوب مي‌شود. در فلسفه اينکه به مسائل انسان از چه منظري مي‌خواهيم ورود کنيم مهم است و جايگاه قرآن نيز در اين راستا مهم است. البته اين نکته هم در مورد تمدن ما وجود دارد که هرگاه مسئله‌اي حل مي‌شود ما با مراجعه به گذشته مي‌گوئيم که اين راه حل را در ۱۴۰۰ سال پيش هم داشته ايم که بايد اين عارضه آسيب شناسي شود.

وي «قرآن» را کتاب ختم نبوت و جمع بندي تمام معارف الهي توسط انبيا پيشين ارائه شده دانست و افزود: قرآن جمع بندي گذشته و آغازي براي آينده است؛ اما در ۱۴۰۰ سال پيش منبع وحياني به پايان رسيد و توانمندي انساني آغاز شد. دستگاه معرفت و پيوند با وحي و نه تفسير وحي به پايان مي‌رسد چرا که ختم نبوت است. پس قرآن دستگاه معرفتي را نمايان مي‌کند که همه انبيا گذشته درآن جمعند؛ اين دستگاه معرفتي ديد وسيعي در ابعاد مختلف تجربي، مفاهيم عقلي و حکمت عملي ايجاد مي‌کند که در تفاسير علماي بزرگي چون علامه طباطبايي به وضوح بيان مي‌شود که چطور دانش بشري در هر سه زمينه تکميل مي‌شود و بسط پيدا مي‌کند.

اين استاد دانشگاه با اشاره به حکمت‌هاي انساني در طول تاريخ بشريت و انبياي الهي گفت: وقتي مي‌گوئيم قرآن تجربه بشر را يکجا عرضه مي‌کند و حوادثي را گزارش مي‌دهد که هيچ وقت تکذيب نمي‌شود، اين در سطح معرفت تجربي است و هنوز به مراحل معرفت ديگر نرسيديم. با نگاهي به تاريخ و قرآن، متوجه مي‌شويم که معرفت در درجه اعلا در جامعه‌اي عرضه مي‌شود که مصداق آن جامعه نبوده است و اين موضوع در زيارت وارث ديده مي‌شود؛ معرفت ارثي بشر در اين زيارت نامه جمع مي‌شود و سير حرکت انبيا يکجا عرضه مي‌شود و اين براي انساني اتفاق مي‌افتد که توانمندي و ظرفيت آن را دارد.

وي در توضيح اينکه چرا قرآن براي چنين جامعه‌اي نازل شده است، بيان کرد: هر چه قيود مخاطب کمتر شود، دامنه شئونش بيشتر مي‌شود و اگر قرآن براي تمدني خاص مي‌آمد، قاعدتاً ممکن بود محدودتر شود. وقتي قرآن براي اين جامعه بدون معرفت و اخلاق نازل مي‌شود، دامنه فهم براي انسان‌ها بيشتر مي‌شود. در قرآن، گفتگو و ظرافت‌هاي خاصي درباره انسان و زندگي او را مطرح مي‌شود که در هيچ دانش بشري يافت نمي‌شود.

حکمت نيا در ادامه به هوش مصنوعي که ساخته دست بشر است اشاره کرد و با طرح سوالاتي درباره آن، گفت: آيا اين نوع هوش مي‌تواند در سطح انساني رشد کند و سوال اينجاست دستگاه اخلاقي را مي‌توان به دستگاهي مکانيکي تبديل کرد؟ در اينجا عنصر مسئوليت و امانتداري صرف نظر از موضوع امانت تعيين کننده است. به نظر شما عنصر مسئوليت پذيري انساني اساساً از کجا مي‌آيد؟ درست مثل زماني که يک پرونده حقوقي توسط قانونگذار تمام مي‌شود و در ادامه بايد خاستگاه آن را به لحاظ وجودي بررسي کند.

وي در ادامه بحث به دستگاه معرفتي که قرآن عرضه مي‌کند و عناصر وجودي يک جامعه را بر مي‌شمرد، اشاره کرد و توضيح داد: قرآن داراي يک دستگاه معرفتي است که افق ديد انسان را توسعه مي‌دهد که هم فهم بشري و هم توسعه در جهت فلسفه حقوقي انساني را شامل مي‌شود. براي مثال، چند آيه ابتدايي سوره «الرحمن» که با آن به صورت مناسکي برخورد مي‌شود، به اصول بنيادي اشاره دارد که ما به سادگي از آن مي‌گذري و انسان‌ها عموماً از اين دستگاه معرفتي برخوردار نيستند.

وي در ادامه اين بحث به مباحث تمدني اشاره و اظهار کرد: بحث تمدن‌ها و رابطه آنها پرچالش است و تحولات تمدن‌ها و نسبت تمدن‌ها در اين حوزه مدنظر است. نظريه‌اي در اين خصوص برايم جالب توجه بود که قصد دارم آن را در اين برنامه نيز بيان کنم و آن نظريه بررسي تمدن‌ها از منظر احساس است که تمدن‌ها را بر اساس احساس طبقه بندي مي‌کند، براي مثال تمدن هندوستان را مبتني بر اميد مي‌داند. تمدن اسلام و جهان عرب را مبتني بر حقارت مي‌داند. در توضيح ويژگي‌هاي اين حس حقارت تمدني در دوره معاصر ما اين است که «کار از کار گذشته است» و «ما ديگر نمي توانيم» که براي ما فرهنگ سازي مي‌کند.

اين استاد دانشگاه با انتقاد از کمبود منابع و خط فکري توليدي داخلي بيان کرد: بر همين اساس حقوق ما عاريه‌اي و ترجمه‌اي است و از اين موضوع خيلي ناراحت هستم. به همين دليل است وقتي قرار است رساله دکتري را راهنمايي کنم به خط فکري آن نگاه مي‌کنم و گاهي تأسف مي خورم که نمي‌توانيم توليد داشته باشيم چون براي پاسخ به سوالات و ابهامات انساني بايد خط فکري خودمان را داشته باشيم.

وي خاطرنشان کرد: اساساً وضعيت انسان معاصر پيچيده است و اين پيچيدگي را نمي‌توان در اين زمان کم پرداخت، اما معتقدم بايد به فلسفه حقوقي رجوع شود. فکر مي‌کنم يکي از مشکلات اساسي ما در حوزه دانش اين است که از مفاهيم پايه، سريع گذر کرديم و تأمل نکرديم و همه آنها را مسلم در نظر گرفتيم.

حکمت نيا به بحث آزادي بيان و آزادانديشي اشاره کرد و گفت: هميشه براي من سوال بود که آزادانديشي و آزادي بيان در کجاي قانون اساسي جاي دارد و وقتي به دنبال پاسخ اين سوال بودم متوجه شدم که آزادي بيان يکي از وظايف راديو و تلويزيون است.

وي در توضيح واژه «بيان» نيز گفت: وقتي به مفاهيم پايه قرآن ورود کردم به بيان رسيدم که ابزاري براي انتقال پيام و بنياد تمدن ساز انساني است و خداوند نعمت ارتباط برقرار کردن را صرفنظر از هر محتوايي را به انسان اعطا کرده است. وقتي به نظرات مفسرين درباره «بيان» مي رسيم متوجه اختلاف نظراتي مي‌شويم که يکي از مهمترين اين بحث‌ها اين است که بيان را «اظهار ما في ضمير انسان» مي‌دانند.

معاون پژوهشي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي به مطالعات شخصي خودش در موضوع «بيان» اشاره کرد و توضيح داد: در سوره لقمان، سفارش‌هاي لقمان به فرزندش نوشته شده است که يکي از اين سفارش‌ها، مدنظر من است؛ بلند نکردن صوت يا بلند حرف نزدن يکي از اين سفارش‌ها است که در آن، شنونده معيار اصلي قرار مي‌گيرد، چيزي که با «بيان» متفاوت است چون در بيان، گوينده معيار اصلي قرار مي‌گيرد و بنابراين حکم شأن نيز متفاوت است. بنابراين شنونده مهم است و دلالت‌هاي حقوقي مهمي را در بر مي‌گيرد و حق آزادي بيان براي گوينده اينجا معنا پيدا مي‌کند.

وي تاکيد کرد: اين موضوع، آزادي دسترسي به اطلاعات و آزادي بيان را در جامعه امروز روايت مي‌کند که دو مقوله جدا هستند.

اين استاد دانشگاه در بخش پاياني برنامه تصريح کرد: خداوند در زمان پيامبر به سه قشر منافقين، کساني که در قلبشان مرض هست و کساني که نشر اکاذيب مي‌کردند هشداري شديد مي‌دهد و مي‌گويد: اگر دست برنداريد به شدت با شما برخورد خواهد شد. خداوند اين مواجهه کيفري با نشر اکاذيب که امنيت رواني جامعه را مختل مي‌کند را به عنوان سنت پيشينيان و سنت الله معرفي مي‌کند. و آنرا جريان ساده اي نمي‌داند.

«ضيافت» محصول گروه فرهنگ و انديشه شبکه چهار سيما است که در ماه مبارک رمضان، هرشب ساعت ۲۳ از شبکه دانايي و خردورزي پخش مي‌شود.

تعداد بازديد:31 آخرين تغييرات:98/02/25
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر