یکشنبه 30 تير 1398 - 18 ذي القعده 1440 - 21 ژولاي 2019
صفحه اصلي/مقالات

امام رضا(ع) نشان داد گفتگو کارآمدترین ابزار تعامل فرهنگ‌ها است

محسن الويري در نشست رويکرد تمدني به سيره امام رضا(ع):

امام رضا(ع) نشان داد گفتگو کارآمدترين ابزار تعامل فرهنگ‌ها است

حجت الاسلام الويري گفت: امام رضا(ع) در مناظرات مختلف خود نشان دادند که گفتگو يکي از مؤثرترين و کارآمدترين ابزارهاي تعامل بين فرهنگ‌هاي مختلف، اديان مختلف و تمدنهاي مختلف است.

به گزارش خبرنگار مهر، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي- نمايندگي قم در ايام خجسته دهه کرامت، کرسي ترويجي رويکرد تمدني به سيره امام رضا عليه السلام را با ارائه حجت الاسلام والمسلمين محسن الويري مديرگروه تاريخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم (ع) برگزار کرد.

در ادامه گزارشي از اين نشست ارائه مي شود:

چکيده

با وجود تعدد ديدگاهها در باره مفهوم تمدن، به نظر مي‌رسد مي‌توان از شاخصها و معيارهايي براي جدا ساختن "امر تمدني" از "امر غيرتمدني" سخن گفت. بر همين اساس، سيره‌کاوي هم مي‌تواند با دو رويکرد تمدني و غيرتمدني صورت پذيرد. اگر بتوان رويکرد تمدن‌گرا به سيره را، فهم سيره براي کاربست قواعد آن در تراز يک تمدن شمرد، مي‌توان ويژگيهايي مانند جامع‌نگري، کلان‌نگري، امت‌گرايي و الگوپذيري را هم براي آن در نظر گرفت. بر اين اساس، آورده‌هاي سيره امام رضا عليه السلام در نگاهي تمدني، چنين است: حفظ مرجعيت قرآن و پيامبر، امت‌گرايي، ارائه الگوي تعامل با حاکميت جور، بهره جستن از گفتگو به عنوان مؤثرترين روش تعامل بين فرهنگي و بين الادياني و بين تمدني، حفظ ميراث به يادگار مانده از ائمه پيشين و به يادگار نهادن ميراثي نو، هويت‌بخشي به شيعيان در پيوند با امام معصوم عليه السلام، پيرايش کج‌انديشي‌هاي برخي شيعيان به ويژه در زمينه غلو، برجسته‌سازي يا توصيه به انجام پاره‌اي رفتارهاي فردي و اجتماعي که به بهبود ابعاد مختلف جامعه مي‌انجامد

مقدمه و بيان مسأله

سيره‌پژوهي و سيره‌نگاري را مي‌توان يکي از سه شکل پرداختن به تاريخ زندگي ائمه معصوم عليهم السلام دانست:

گاه‌نگاري chronography

تراجم‌نگاري Prosopography

سيره‌نگاري Biography،

اگر در گاه‌نگاري توالي رويدادهاي زندگي فردي و اجتماعي معصوم عليه السلام مد نظر باشد، در تراجم‌نگاري ارائه گزارشي يکپارچه از ابعاد مختلف زندگي و افکار و آثار محور قرار مي‌گيرد ولي در سيره، هدف به دست آوردن قواعدي عام شبيه قواعد سبک زندگي مورد نظر است. اگر در دو مورد نخست ثبت تاريخ براي گزارش و حتي درس‌آموزي باشد، در اينجا ثبت تاريخ به منظور به دست دادن قواعدي عام و تعميم‌پذير صورت مي‌گيرد. (تفاوت اجمالي اين سه، ر.ک. رابينسون، چيس اف. تاريخ نگاري اسلامي، ترجمه: محسن الويري، تهران: سمت، چ ۲، ۱۳۹۷، صص ۲۵ ۲۶)

سيره‌نگاري معصومان عليهم السلام در طول تاريخ با رويکردهاي مختلفي صورت گرفته است. اگر رويکرد غالب سيره‌نگاشته‌هاي نخستين، فردمحورانه بوده است يعني قواعد عام تنها براي کاربست در زندگي فردي فهم و استخراج مي‌شد، در دهه‌هاي اخير شاهد گسترش يافتن رويکرد جامعه‌گرا از يک سو و ورود به عرصه‌هاي نو مانند سيره خانوادگي و سيره تربيتي و سيره امنيتي و مانند آن هستيم. (ر.ک. الويري، محسن، امام کاظم عليه السلام و مديريت تعارض، مجموعه مقالات همايش سيره و زمانه حضرت امام موسي کاظم عليه السلام، انجمن تاريخ‌پژوهان حوزه علمية قم، ۱۳۹۲ ش.، ج ۱، ص ۵۵۷) مراد از رويکرد جامعه‌گرا فهم سيره براي کاربست قواعد آن در حيات يک جامعه است. بررسي روشمند اين فرايند و واکاوي دقيق سير تحول آن در تاريخ يکي از بايسته‌هاي سيره‌پژوهي است. اما شايد بتوان رويکرد تمدني براي بررسي سيره معصومان عليهم السلام را رويکردي نو و بديع و بدون سابقه يا کم سابقه در سيره‌پژوهي اهل بيت عليهم السلام شمرد.

ويژگيهاي رويکرد تمدني به سيره معصومان عليهم السلام

رويکرد تمدني يا تمدن‌گرا در شناخت سيره معصومان عليهم السلام را مي‌توان با ويژگيهايي از اين دست وصف کرد:

رويکرد تمدني رويکردي جامع و دربردارنده همه ابعاد و انواع سيره است: سيره تبليغي، سيره علمي، سيره آموزشي، سيره سياسي، سيره اخلاقي، سيره معاشرتي، سيره خانوادگي، سيره غذا خوردن، سيره پوشاک و جز آن.

رويکرد تمدني رويکردي کلان‌نگر است که نقش‌آفريني معصومان عليهم السلام را در بالاترين سطح ممکن مد نظر قرار مي‌دهد، و نقش و تأثير آنها را نه تنها در جامعه آن روز بلکه در مسير کلي تمدن اسلامي و جوامع بعدي مورد توجه قرار مي‌دهد.

رويکرد تمدني رويکردي گره‌گشا نسبت به دوگانه عدم مشروعيت حکومتها و ضرورت احساس مسئوليت نسبت به جامعه اسلامي است؛ اين رويکرد ضمن ايجاد تمايز بين گستره امت اسلامي و گستره حکومتها در جوامع اسلامي، قلمرو حضور ائمه عليهم السلام را قلمرو امت مي‌داند و نه قلمرو حکومتها.

رويکرد تمدني رويکردي همسو و همگرا و مورد اقبال سيره‌پژوهان در سطح جهان اسلام است.

آورده‌هاي رويکرد تمدني به سيره امام رضا عليه السلام

بر اين اساس در مقام ارائه گزارشي از سيره امام هشتم عليه السلام عليه السلام (امامت ۱۸۳ ۲۰۲ ق.) با رويکرد تمدني به چند نکته مي‌توان اشاره کرد:

حفظ مرجعيت قرآن و پيامبر يکي از نکات قابل توجه در گفتگوها و تعاملات امام رضا عليه السلام با شيعيان و غيرشيعيان تکيه بر دو منبع مورد پذيرش همه مسلمانان يعني قرآن و سخنان پيامبر صلي الله عليه و آله است. در روايتي که شيخ صدوق در عيون اخبار الرضا عليه السلام (ج ۱، ص ۲۱۶) نقل کرده است وقتي که مأمون از امام رضا در باره غاليان مي‌پرسد، امام عليه السلام ابتدا حديثي را به صورت مستند از پدرش و او از پدرش تا رسول خدا نقل مي‌کند و سپس به بيان آياتي از قرآن مي‌پردازد و در ادامه هم دوباره پس از نقل روايتي از اميرالمؤمنين علي عليه السلام، به تفصيل آياتي از قرآن را در زمينه موضوع مورد بحث بيان کرده است. إثبات الهداة، الحر العاملي ج ‏۵ ۳۷۸ الفصل الثاني..... ص: ۳۷۷ ۳۷۸ (به نقل از عيون أخبار الرضا (ع): ج ۱/ ۲۱۶ ح ۱.)

۲۵- و قال: حدثنا تميم بن عبد اللّه بن تميم القرشي رضي اللّه عنه قال: حدثنا أبي قال: حدثنا أحمد بن علي الأنصاري عن الحسن بن الجهم في حديث أن المأمون سأل الرضا عليه السّلام فقال: يا أبا الحسن بلغني أن قوما يغلون فيکم و يتجاوزون فيکم الحدّ فقال الرضا عليه السّلام: حدثني أبي موسي بن جعفر عن أبيه جعفر بن محمّد عن أبيه محمّد بن علي عن أبيه علي بن الحسين عن أبيه الحسين بن علي عن أبيه علي بن أبي طالب عليه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم: لا ترفعوني فوق حقي فإن اللّه تبارک و تعالي اتخذني عبدا قبل أن يتخذني نبيا، قال اللّه تعالي‏ ما کانَ‏ لِبَشَرٍ أَنْ‏ يُؤْتِيَهُ‏ اللَّهُ‏ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ. وَ لا يَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً أَ يَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‏ (آل عمران، ۷۹)

و قال علي عليه السّلام: يهلک فيّ اثنان و لا ذنب لي: محبّ مفرط و مبغض مفرّط و إنّا لنبرأ إلي اللّه تبارک و تعالي ممن يغلو فينا فيرفعنا فوق حدنا، کبراءة عيسي بن مريم من النصاري قال اللّه جل ثناؤه: وَ إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَکَ ما يَکُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ما قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَلي‏ کُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهِيدٌ (مائده، ۱۱۶)

و قال اللّه عز و جل: لَنْ يَسْتَنْکِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَکُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَ لَا الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ‏ (نساء، ۱۷۲) و قال عز و جل‏ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ کانا يَأْکُلانِ الطَّعامَ‏ (مائده، ۷۴) و معناه کانا يتغوطان فمن ادعي للأنبياء ربوبية أو ادعي للأئمة ربوبية أو نبوة أو لغير الإمام إمامة فنحن منه براء في الدنيا و الآخرة‬. امت‌گرايي در اين زمينه مطالعه مقاله "جايگاه امت واحده در آموزه‌هاي امام رضا عليه السلام" نوشته آقاي دکتر احمد پاکتچي سودمند است.

ارائه الگوي تعامل با حاکميت غيرشيعي پيش از اين هم در جايي ديگر عرض کرده‌ام که بازه زماني سيره معصومان عليهم السلام تنها تا سال ۲۶۰ ق. نيست و مي‌توان آن را تا سال ۳۲۹ ق. که آغاز غيبت کبري است ادامه داد، يعني رفتار امام معصوم عليه السلام در دورة غيبت صغري هم قابل تأسي است. حال اگر سيزده سال پيش از هجرت پيامبر را هم به اين ۳۲۹ سال بيافزاييم، ما عملاً با يک گستره زماني ۳۴۲ ساله روبرو هستيم که همه آن مشروط به همه ضوابط و معيارهاي شناخته شده، براي ما حجيت دارد. از نقطه آغاز قيام امام حسين عليه السلام يعني خروج آن حضرت از مدينه تا شهادت ايشان شش ماه به درازا کشيد. کساني که در تأسي به ائمه اطهار عليهم السلام تنها به امام حسين عليه السلام مي‌نگرند، بايد توجه داشته باشند که تنها به شش ماه از ۳۴۲ سال توجه کرده‌اند. جهاد يک حکم تغييرناپذير الهي و يک آموزه قرآني است که هيچ گاه رنگ سستي به خود نمي‌گيرد و همه ائمه عليهم السلام هم همواره به آن پايبند بوده‌اند، ولي قتال تنها يکي از اشکال جهاد است. امام رضا عليه السلام نشان دادند که تا مرز پذيرش مسئوليت از دشمن هم مي‌توان پيش رفت بي اينکه الزاماً متهم به سستي و عجز در برابر دشمن و ترک جهاد شد.

بهره جستن از گفتگو به عنوان مؤثرترين روش تعامل بين فرهنگي و بين الادياني و بين تمدني. امام رضا عليه السلام در مناظرات مختلف خود نشان دادند که گفتگو يکي از مؤثرترين و کارآمدترين ابزارهاي تعامل بين فرهنگ‌هاي مختلف، اديان مختلف و تمدنهاي مختلف است. به ويژه وقتي به روش‌هايي که آن حضرت در مناظرات خود به کار بردند بنگريم و اصرار آن حضرت را براي استفاده از روش‌هاي عقلي و استدلالي و تکيه بر اصول مشترک بين اديان و تکريم طرف مناظره را مشاهده کنيم بيشتر به جايگاه و اهميت اين گفتگوها به صورت خاص و مطلق گفتگو به صورت عام پي مي‌بريم.

حفظ ميراث به يادگار مانده از ائمه پيشين و به يادگار نهادن ميراثي نو امام رضا عليه السلام در نگاهي کلي ضمن حفظ ميراث علمي و معنوي امامان پيشين و پيراستن آن از زنگارها و خرافه‌ها و جعليات، خود نيز ميراثي گرانبها در اين زمينه به يادگار گذاشتند. در نگاهي کلان ورود امام رضا عليه السلام به ايران موجب نشاندن بذر باورهاي سره مکتب اهل بيت عليهم السلام در اين خطه و رشد و عموميت يافتن تدريجي آن و به قدرت رسيدن يک حکومت مقتدر مرکزي شيعي و سپس زمينه‌سازي براي پيدايش انقلاب اسلامي شد.

هويت‌بخشي به شيعيان در پيوند با امام معصوم عليه السلام امام رضا عليه السلام در موارد متعددي ويژگيهايي را براي شيعيان برشمرده‌اند و آنها را به مثابه عوامل هويت‌بخش شيعي (فمن لم‌يکن کذلک فليس منا) معرفي کرده‌اند. در يکي از اين نمونه‌ها آن حضرت شيعيان را اينگونه وصف کرده‌اند: سرفرو آورنده در برابر دستور ائمه، پاي‌بند به سخنان آنها، و ناسازگار با دشمنان آنها: شيعتنا المسلّمون لأمرنا، الآخذون بقولنا، المخالفون لاعدائنا، فمن لم يکن کذلک فليس منّا (مسند الإمام الرضا عليه السلام، ج ۱، ص ۲۳۵) مسند الإمام الرضا (ع)، العطاردي ج ‏۱ ۲۳۵ ۱۶( باب نوادر ما ورد عنه عليه السلام في الامامة)..... ص: ۲۳۳

۴۲۹- عنه- رحمه اللّه- قال: حدثنا أبي- رضي اللّه عنه- قال: حدثنا علي بن إبراهيم عن أبيه، عن عليّ بن معبد، عن الحسين بن خالد، عن أبي الحسن الرضا عليه السّلام قال: شيعتنا المسلّمون لأمرنا، الآخذون بقولنا، المخالفون لاعدائنا، فمن لم يکن کذلک فليس منّا

پيرايش کج‌انديشي‌هاي برخي شيعيان به ويژه در زمينه غلو مرحوم شيخ حر عاملي باب ۳۵ کتاب إثبات الهداة را به موضوع إبطال الغلو و الرد علي الغلاة اختصاص داده است و از جمله چند روايت از امام رضا عليه السلام را در اين زمينه نقل کرده است. (ج ۵، ص ۳۸۰، روايت ۲۹)‬ إثبات الهداة، الحر العاملي ج ‏۵ ۳۸۰ الفصل الثاني..... ص: ۳۷۷

۲۹- و قال: حدثنا تميم بن عبد اللّه عن أبيه عن أحمد بن علي الأنصاري عن أبي الصلت الهروي عن الرضا عليه السّلام‏ في حديث أنه سأله عن قوم يزعمون أن الحسين بن علي لم يقتل و أنه ألقي شبهه علي حنظلة بن سعد الشامي، و أنه رفع إلي السماء کما رفع عيسي بن مريم و يحتجون بهذه الآية: وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا فقال: کذبوا عليهم غضب اللّه و لعنته و کفروا بتکذيبهم النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم في إخباره بأن الحسين عليه السّلام سيقتل، و اللّه لقد قتل الحسين و قتل من کان خيرا من الحسين أمير المؤمنين و الحسن بن علي عليهم السّلام، و إني و اللّه لمقتول بالسم باغتيال من يغتالني، أعرف ذلک بعهد معهود إليّ من رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم أخبره به جبرئيل عن رب العالمين عز و جل و أما قول اللّه عز و جل: وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا فإنه يقول: و لن يجعل اللّه لکافر (للکافرين خ ل) علي المؤمن (المؤمنين خ ل) حجة و لقد أخبر اللّه عز و جل عن کفار قتلوا النبيين بغير الحق، و مع قتلهم إياهم لم يجعل اللّه لهم علي أنبيائه عليهم السّلام سبيلا من طريق الحجة «۲». (۲) عيون أخبار الرضا (ع): ج ۱/ ۲۱۹ ح ۵.‬ اين اقدام امام عليه السلام از آن جهت تمدني شمرده مي‌شود که مانع گسسته شدن شيعيان از پيکره امت واحده اسلامي مي‌شود.

برجسته‌سازي يا توصيه به انجام پاره‌اي رفتارهاي فردي و اجتماعي که به بهبود ابعاد مختلف جامعه مي‌انجامد توصيه‌هايي که امام رضا عليه السلام از طريق عبدالعظيم حسني بيان کرده‌اند، همچنان تارگي خود را حفظ کرده است و ظرفيت ايجاد يک موج تمدن‌ساز را دارد: بستن راه چيرگي شيطان بر خود، راستگويي در سخن، سکوت و ترک حدال در امور کم‌اهميت و به يکديگر روي آوردن و به ديدار هم رفتن و سرگرم نشدن به دريدن يکديگر (مسند الامام الرضا عليه السلام، ج ۱، ص ۲۹۴)‬ مسند الإمام الرضا (ع)، العطاردي ج ‏۱ ۲۹۴ ۱ باب جوامع الاخلاق..... ص: ۲۹۱

۱۲- عنه- رحمه اللّه- قال: و روي عبد العظيم الحسني عن أبي الحسن الرضا عليه السّلام قال: يا عبد العظيم أبلغ عنّي أوليائي السلام و قل لهم: أن لا يجعلوا للشيطان علي أنفسهم سبيلا، و مرهم بالصدق في الحديث و أداء الامانة و مرهم بالسکوت و ترک الجدال فيما لا يعنيهم و إقبال بعضهم علي بعض و المزاورة فانّ ذلک قربه إليّ. و لا يشتغلوا أنفسهم بتمزيق بعضهم بعضاً فانّي آليت علي نفسي أنه من فعل ذلک و أسخط وليّا من أوليائي دعوت اللّه ليعذّبه في الدنيا أشدّ العذاب و کان في الآخرة من الخاسرين و عرّفهم أنّ اللّه قد غفر لمحسنهم و تجاوز عن مسيئهم إلّا من أشرک بي أو آذي وليّا من أوليائي أو أضمر له سوءا فانّ اللّه لا يغفر له حتي يرجع عنه فان رجع‏ و إلّا نزع روح الإيمان عن قلبه و خرج عن ولايتي و لم يکن له نصيبا في ولايتنا و أعوذ باللّه من ذلک [۱]

پيشنهاد متناسب‌سازي محورهاي اصلي فعاليت‌هاي فرهنگي آستان قدس رضوي با پيام‌هاي امام رضا عليه السلام

ارائه اين پيشنهاد را هم در پايان مناسب مي‌دانم که اجلال و تکريم هر يک از ائمه عليهم السلام و فرهنگ‌سازي براي تأسي به آنها بازتاب دهنده و متناسب با پيام‌هاي آنها باشد. اگر مجموعه سيره امام رضا عليه السلام با همان رويکرد تمدني که ذکر شد بازخواني شود مي‌توان به ويژگي‌ها و مؤلفه‌هايي رسيد که برخي از آنها ذکر شد و چه بسا در يک بازخواني تکميلي به ويژگي‌هاي ديگر هم بتوان دست يافت. افزون بر اين در زيارتنامه‌هاي آن حضرت ضمن برشمردن شدن برخي ويژگيهاي امام رضا عليه السلام، به آموزه‌هاي اخلاقي واجتماعي گوناگوني اشاره شده است؛ مانند: شرح صدر، حياء، تقوي، نصح و خيرخواهي، توجه به خانواده، خطاپوش بودن خداوند نسبت به خطاکاران و بدي‌ها، موالات و پيوند انديشه‌اي و رفتاري و معنوي با معصومان عليهم السلام و دوري جستن از دشمنان آنها (ر. ک. الويري، محسن، آموزه‌هاي اجتماعي در زيارتنامه هاي امام رضا عليه السلام، مجموعه مقاله‌هاي دومين و سومين همايش علمي پژوهشي جادة ولايت، به کوشش: سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري خراسان رضوي، معاونت فرهنگي و ارتباطات، مشهد: سخن گستر، زمستان ۱۳۸۶، صص ۱۳۲ ۱۳۷). چنين به نظر مي‌آيد که سزاوار است دست‌اندرکاران آستان قدس رضوي محورهاي اصلي فعاليت خود را از همين مطالب الهام بگيرند. به عنوان مثال با الهام از مناظرات امام رضا عليه السلام مي‌توان انبوهي از فعاليت‌ها را در زمينه گفتگوهاي بين فرهنگي و بين تمدني و بين الادياني پيش‌بيني و اجرا کرد. در اين باره بايد در فرصتي ديگر بيشتر سخن گفت.

تعداد بازديد:50 آخرين تغييرات:98/04/18
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر