یکشنبه 29 دي 1398 - 23 جمادي الاول 1441 - 19 ژانويه 2020
صفحه اصلي/قرآن

روش های حفظ قرآن چیست؟

روش هاي حفظ قرآن چيست؟

رضا نباتي در مقاله اي سلسله وار به تبيين چرايي، چيستي و چگونگي حفظ قرآن پرداخت که در اين يادداشت وي روش هاي حفظ قرآن را بر شمرده است.
رضا نباتي، فعال قرآني و نويسنده کتب درسي قرآن در يادداشت پيش رو به انواع روش حفظ قرآن پرداخته است.
با توجه به آنچه که در زمينه چيستي و چرايي حفظ عمومي قرآن کريم گفته شد، اکنون مي توان به برنامه ريزي آموزشي و درسي حفظ قرآن اقدام کرد و به تدوين و تبيين چگونگي حفظ عمومي قرآن کريم در مدارس پرداخت.

پيش از هر چيز بايد ديد چه قالب هايي براي حفظ قرآن وجود دارد و کداميک براي عموم مناسب تر هستند. براي همين منظور به اين تقسيم بندي ها توجه کنيد :
الف- روش هاي حفظ کمّي:
در اين نوع از حفظ، ملاک تعداد صفحات و آيات است. هرچه بيشتر؛ بهتر و مقبول تر. اين نوع از حفظ قرآن که به آن « حفظ ترتيبي » گفته مي شود، حداقل به سه شکل انجام مي شود :
-از اول جزء ( مانند حفظ جزء ۳۰ )
-از اول قرآن کريم ( از سوره حمد و بقره تا ناس )
-از اول سوره ( مانند حفظ سوره ياسين )
تذکر مهم : همانطور که ملاحظه مي شود حفظ ترتيبي به دليل حجم بيشتر آيات و صفحات و سوره ها براي عموم چندان مناسب نيست. بلکه اين روش براي معدود افرادي که زمينه ( استعداد و انگيزه ) حفظ قرآن کريم را دارا هستند، توصيه مي شود.
ب- روش هاي حفظ کيفي
حفظ کيفي، حفظي است که در آن علاوه بر حفظ الفاظ، بر ساير عناصر و مؤلفه ها نيز توجه دارد. مانند معنا، تدبر، تمسک، عمل، راهنمايي و ... که در نهايت به « انس مادام العمر فرد با قرآن کريم » به عنوان کتاب هدايت مي شود. حفظ کيفي را مي توان به بخش هاي موضوعي، تخصصي و عمومي تقسيم کرد که هريک مي توانند زمينه ساز ماتب بعدي نيز باشند.
۱-حفظ موضوعي
در اين جا حفظ قرآن کريم را از ساده ترين مرحله آغاز مي کنيم :
-واژه : گاهي حفظ يک واژه قرآني براي يک کودک از حفظ يک سوره جذاب تر و مناسب تر است. واژگان مشترک زبان فارسي و قرآن را در متن آيات بيابيد و حفظ قرآن را با حفظ واژگان قرآني شروع کنيد. مانند : نور، کتاب، قلم و ...
-ترکيب : گاهي حفظ يک ترکيب قرآني براي يک کودک جذاب است. ترکيب هاي ساده و پرکاربرد را در متن آيات بيابيد و دانش آموزان سؤال کنيد. مانند : نعمت الله، الحمد لله ... و
-پيام قرآني : يک جمله قرآني پر معنا و هدايت گر مانند : « و بالالدين احسانا » و با « و قولوا للناس حسنا » در قرآن بيش از ۳۵۰۰ هزار پيام قرآني با مضامين تربيتي وجود دارد که بيش از ۵۰۰ پيام قرآني آن براي دانش آموزان دوره ابتدايي مناسب است.
-قطعه : يا فراز قرآني که داراي موضوعاتي چون : نماز، روزه، مباهله، وحدت، ولايت، آيه الکرسي و ... در قرآن بيش از ۱۲۰ قطعه مناسب وجود دارد که يک سوم آن براي دانش آموزان دوره ابتدايي مناسب است.
-تمثيل و داستان : در قران کريم بيش از ۲۶۰ قصه قرآني آمده که تعداد قابل توجهي از آن ها براي کودکان مناسب است. مي توان حفظ برخي از اين آيات را همراه با قصه مد نظر قرار داد.
-نيايش ها : در قرآن کريم حدود ۱۱۰ ربنا آمده که حدود نيمي از آن ها در حوزه آموزش عمومي قران و حدود يک سوم ربناها براي دوره دبستان هم مناسب هستند.
-آيه : گاهي برخي از آيات به دلايل مختلف بايد حفظ شود مانند آيات ۸۸-۸۷ سوره انبياء که در نماز غفيله خوانده مي شود.
-سوره : گاهي سوره اي با محوريتي خاص مورد نظر حافظ قرآن است. مانند سوره فيل براي داستان ابرهه
-تدبري : آيه اي را حفظ مي کنيم و درباره آن در قرآن جستجو مي کنيم تا ببينيم مراد حقيقي خداوند از نزول اين آيه چه بوده است. ( مانند : اين سه آيه که مکمل هم هستند و با تدبر به دست مي آيند : « اقم الصلاه لذکري » « الا بذکر الله تطمئن القلوب » « يا ايتها النفس المطمئنه ارجعي الي ربک ... » ) البته روش تدبر، مراتب و هر مرتبه مراحلي دارد.
۲-حفظ تخصصي ( قرآن محور )
بين حفظ تخصصي و حفظ ترتيبي شباهت هايي وجود دارد اما رويکرد، هدفگذاري و چگونگي اين دو تفاوت هايي دارد. اين نوع حفظ هم به اشکال مختلفي وجود دارد :
-حفظ کامل با معنا : همان حفظ ترتيبي است البته همراه با درک معناي عبارات و آيات قرآن
-حفظ ترکيبي : حفظ قرآن کريم همراه با يادگيري و رعايت يکي از فنون علم قرائت مانند تجويد، مفاهيم، تدبر
-حفظ جامع : حفظ قرآن با رعايت همه جوانب جامعيت قرآن مانند صحت قرائت،تجويد، معنا، تدبر، تفسير و ... )
۳-حفظ عمومي ( مخاطب محور )
حفظ عمومي را بايد عجين با حفظ اجمالي ( نسبي / مقدماتي ) دانست چرا که عمومي سازي يک موضوع يادگيري، نيازمند ساده سازي، کاهش کميت و معنادار بودن آن است. به همين دليل براي عموم بايد از حفظ « جمله » ( به جاي حفظ سوره و آيه ) يادکرد. البته جملات کوتاه و پرمعنا و تربيتي و متناسب با « نياز، توان و ذائقه » اين نوع برنامه ريزي است که مي تواند به عنوان « زيربناي » ساير گونه هاي روش حفظ قرآن قرار گيرد. حفظ جملات تربيتي و کاربردي قرآن، نيازمند برنامه ريزي « دراز مدت » است. و حتي در حوزه حفظ عمومي بايد به سلايق و علائق مخاطبات در انتخاب موضوعات و آيات « حق انتخاب » داده شود. در ارزش يابي نيز، حفظ به صورت « اجمالي و مقدماتي  ( نسبي ) » مد نظر و عمل قرار گيرد. همچنين حفظ عمومي قرآن با « رويکرد جامع » يعني توجه به همه ابعاد آموزشي و تربيتي مد نظر قرار گيرد.
نتيجه بحث :
چنانکه گفته شد در صدر اسلام آيات قرآن کريم به صورت پراکنده و بر پوست و استخوان‌هاي شانه و دنده‌هاي جانوران، چوب‌هاي درخت خرما، سنگ‌هاي سفيد، کاغذ و پارچه ثبت مي‌شد و احتمال نابودي يا تحريف کلام الهي همواره وجود داشت. در اين موقعيت، پيامبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلّم مسلمانان را به حفظ قرآن سفارش کرد و حتي گروهي را برگزيد تا بدين کار پردازند.
اما کارکرد حفظ قرآن رفته رفته در جامعه گسترش پيدا کرد. مهمترين و اصلي ترين کارکرد حفظ قرآن، بهرمندي از هدايت و راهنمايي قرآن است که در حوزه هاي متعدد فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و ... به ويژه تربيتي و اخلاقي و اعتقادي مؤثر و مفيد است.
در دوران معاصر هدف از حفظ قرآن، اغلب جنبه هاي تبليغي و ترويجي و نخبه گرايانه و « تخصصي » دارد تا تربيتي و عمومي. امروز نيز بايد آن کارکرد تربيتي به عنوان محور گسترش فرهنگ حفظ قرآن کريم جايگزين حفظ تخصصي براي عمومي مردم قرار گيرد. براي اين کار پيشنهاد « حفظ اجمالي جملات تربيتي قرآن » توصيه مي شود.
شيوه پيشنهادي
با توجه به آنچه گفته شد پيشنهاد نويسنده اين مطلب راه تحقق تربيت عمومي حافظ قرآن را در نگاه جديد نسبت به حفظ عمومي قرآن کريم دانسته و پيشنهاد مي کند، از حفظ قرآن به عنوان روشي براي « انس بيشتر با قرآن » و نيز « تقويت روانخواني قرآن کريم » استفاده شود. البته طرح اين پيشنهاد براي شرايط فعلي جامعه است. قطعاً در صورت موفقيت، امکان از اتقاء و رشد تکاملي آن وجود دارد.
« حفظ اجمالي جملات تربيتي قرآن کريم »
قرآن کريم ۶۲۳۶ آيه و حدود ۷۸ هزار کلمه و ۳۲۰ هزار حرف دارد. اين اطلاعات چندان سودمندي براي عموم مردم ندارد. اما اينکه قرآن کريم داراي ۲۵ هزار جمله است، مي تواند جاي توجه و تأمل بسيار باشد؛ چرا که مراد خداوند از نزول قرآن کريم را بايد در داخل جمله جست و جو کرد. تا در آيه و سوره. لذا اگر آيات را به جملات تقطيع کنيم آن وقت مي توان جملات کوتاه و ساده و قابل فهم را همراه با معنا و تدبر اوليه به راحتي حفظ و به آن عمل کرد. به همين دليل به نظر مي رسد اگر قرار است براي عموم مردم برنامه حفظ قرآن طراحي، توليد و اجرا شود، بايد ويژگي هاي زير در نظر گرفته شود :
۱-حفظ « جمله » ( به جاي حفظ سوره و آيه ) مد نظر برنامه ريزان قرار گيرد. ( بيش از ۳۰۰۰ هزار جمله و عبارت تربيتي و موضوعي در قرآن کريم وجود دارد که مي تواند حوزه عمومي قرآن را در مراحل اوليه پوشش دهد. )
۲-به حفظ قرآن به عنوان يک « ابزار » ( و نه هدف ) براي هدايت و راهنمايي و تربيت مخاطبان نگريسته شود. چرا که قرآن، کتاب حکمت و هدايت است و حفظ آن نيز بايد حکيمانه و هدايتگر باشد.
۳-حفظ عمومي قرآن نيازمند آموزش است و با تبليغ و ترويج و نخبه گزيني محقق نمي شود.
۴-حفظ عمومي قرآن به عنوان « زيربناي » ساير گونه هاي روش حفظ قرآن در نظر گرفته شود. ( الفباي حفظ قرآن )
۵-حفظ جملات تربيتي و کاربردي قرآن به صورت « دراز مدت و ميان مدت » برنامه ريزي و اجرا شود.
۶-حفظ عمومي قرآن بايد کاملاً با « نياز، توان و ذائقه » مخاطب تناسب داشته باشد. اين کار نيازمند برنامه ريزي يسيار دقيق و کارشناسانه است.
۷-به مخاطبان در انتخاب موضوعات و آيات « حق انتخاب » داده شده و در توليد محتوا سلايق و آزادي انتخاب مد نظر قرار گيرد.
۸-در ارزش يابي، حفظ به صورت « اجمالي و مقدماتي  ( نسبي ) » مد نظر و عمل قرار گيرد.
۹-حفظ عمومي قرآن با « رويکرد جامع » همه ابعاد آموزشي و تربيتي را مد نظر قرار دهد.
۱۰-مدت آموزش حفظ عمومي نبايد طولاني، خسته کننده و محتواي سنگين و پرحجم باشد؛ در نتيجه بايد سطح بندي شده و به دوره هاي کوتاه مدت تبديل شود.
۱۱-از آموزگاران و مربيان مدارس براي آموزش حفظ عمومي قرآن استفاده شود. زيرا تجربه نشان مي دهد در صورت حفظ اجمالي جملات تربيتي قرآن کريم، اعم اغلب معلماني که خود حافظ قرآن نيستند، هم توان اجراي طرح را دارند و هم خودشان همراه با شارگردان به حفظ قرآن تشويق مي شوند. ( البته نياز به کارگاه هاي آموزشي در حدود ۴۰ ساعت دارند. )
۱۲-در مدارس از بخش هايي از کتاب هاي درسي دانش آموزان که براي حفظ عمومي قرآن مناسب است براي حفظ عمومي قرآن استفاده شود.
تذکر مهم : پرداختن به حفظ قرآن کريم به عنوان يک فعاليت مستقل ( مانند طرح ملي حفظ جزء ۳۰ ) براي دانش آموزان يک « فعاليت فوق برنامه » است. ( و نه رسمي ) لذا اختصاص ساعت درسي به حفظ قرآن خلاف مصوبات قانوني است. 



 
تعداد بازديد:142 آخرين تغييرات:98/09/17
نظرات

نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر