دوشنبه 2 مرداد 1396 - 30 شوال 1438 - 24 ژولاي 2017
صفحه اصلي/مقالات

وقف و ابتدا از ارکان قرائت قرآن

نويسنده : مسلم خدابخشي

مقدمه :

بحث وقف و ابتداء يكي از مهمترين مباحث هر زباني است، زيرا هر انساني براي ادامة حيات خود به طور طبيعي در هر چند ثانيه بايد يك بار نَفَس تازه كند؛ در هنگام صحبت كردن و يا قرائت متني ناچار است براي نَفَس تاره كردن، كلام خود را قطع و پس از تازه كردن نَفَس به صحبت و يا قرائت خود ادامه دهد؛ براي رساندن معني مطلوب حتماً لازم است كه جاي مناسبي را براي وقف كردن انتخاب و پس از نَفَس تازه كردن از جاي مناسب به صحبت يا قرائت خود ادامه دهد.


براي روشن شدن اهميّت وقف و ابتداء، توجّه شما را به مثال زير جلب مي‌كنيم.
فرض كنيد حاكمي اين حكم را براي اجرا صادر كند:

«آقاي فلان را عفو لازم نيست اعدامش كنيد».

اگر مجري، بعد از كلمة «عفو» وقف كند، يك معني و اگر بعد از «لازم نيست» وقف كند، معناي ضدّ آن حاصل خواهد شد. در ساير زبان‌ها نيز اهميّت وقف و ابتداء چنين است و اهميّت آن وقتي بيشتر مي‌شود كه متن انشاء شده در حكم قانون و لازم الاجراء باشد.


شكّي نيست كه قرآن، كتابي است آسماني كه از طرف خداوند متعال بر پيامبرش حضرت محمد بن عبدالله صلّي الله عليه وآله براي هدايت بشريّت نازل شده است و همة انسان‌ها موظّفند كه آن را تلاوت كرده و به فرامين آن عمل كنند.

 با توجّه به اين كه هر انساني ناچار است در هر چند پانيه يك بار نَفَس تازه كند نمي‌تواند يك سوره يا يك قصّه و يا حكمي را با يك نَفَس بخواند و ناچار است براي نَفَس تاره كردن، صداي خود را قطع (وقف) و پس از تازه كردن نَفَس دوباره به قرائت خود ادامه دهد (ابتداء) و براي اين كه خلل و فسادي در معني وارد نشود بايد جاي مناسبي را براي وقف انتخاب كند و از جاي مناسبي نيز شروع نمايد.

 

اهميت وقف و ابتدا

در اهميّت بحث وقف و ابتداء در تلاوت قرآن همين بس كه حضرت علي بن ابي طالب عليه السَّلام ، درمعناي اين آيه: « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَدْتيلاً» حفظ وقوف را نيمي از ترتيل قرآن دانسته‌اند. «اَلتَّرتيلُ حَفْظُ الْوُقُوفِ وَ بَيانُ الْحُرُوفِ» (1) و علماي قرائت بر اين عقيده هستند كه «مَن لَمْ يَعْرِفِ الّوَقْفَ، لَمْ يَعْلَمِ الْقُرَآنَ». (2) علّت آن روشن است، چرا كه با رعايت وقف و ابتداء مي‌توان معاني مختلف يا متناقض و يا متباين بين دو جلمه را تشخيص داد.

 در كتاب «المُكتَفي فِي الوَقفِ وَ الاِبتداء» از عَدِيّ بن حاتم نقل مي‌كند كه روزي دو نفر به محضر حضرت رسول اكرم صلّي الله عليه وآله شرفياب شدند و اسلام آوردند.

يكي از آنان كلمه شهادتين (تصديق به يگانگي خداوند و پيامبري حضرت محمدّ صلّي الله عليه وآله) را بيان كرد و گفت‌ : « مَنْ يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ رَشَدَ وَ مَنْ يَعْصِهِما» ودر اين قسمت از گتفار خويش «وقف» نمود.

و سپس ادامه داد «فَقَدْ غَوي» پيامبر فرمودند: بلند شو، تو بد گوينده‌اي هستي (3). گوينده در صورتي كه مي‌خواست در اثناي جمله وقف كند. مي‌بايست بر سر كلمة «فَقَدْ رَشَدَ» توقف مي‌كرد و سپس ادامه مي‌داد «وَ مَنْ يَعْصِهِما فَقَدْ غَوي» و يا هر دو جمله رابا هم به پايان رساند. (معني صحيح جمله فوق چنين است. هر كس از خدا و رسولش پيروي كند به تحقيق هدايت شده و هر كس نافرماني كند هر آينه گمراه شده است).

حال كه اهميّت وقف و ابتداء روشن گرديد، خلاصه‌اي از مباحث آن را كه آشنايي و مراعات آن‌ها در قرائت قرآن لازم است متذكّر مي‌شويم، سپس روش تدريس آن را بيان مي‌كنيم.علماي تجويد به مناسبت مبحث وقف، دو اصطلاح «قَطع» و«سَكت» را نيز توضيح مي‌دهند زيرا هر سه «وَقف، قَطع، سَكت» در يك جهت «كه قطع صوت باشد» باهم مشتركند.

 

معناي لغوي و اصطلاحي

وقف: در لغت به معني «باز داشتن» و در اصطلاح تجويد عبارت است از «قطع كردن صدا بر آخركلمه براي تازه كردن نَفَس (به اندازه يك نَفَس تازه كردن معمولي) به قصد ادامة قرائت».

قطع: در لغت به معني «جدا كردن»و در اصطلاح تجويد عبارتست از «قطع كردن صدا بر آخر كلمه به منظور پايان دادن قرائت»

سَكتْ:

در لغت به معني «خاموش شدن» و در اصطلاح تجويد عبارتست از «قطع كردن صدا به اندازة كمتر از مدّت زماني كه در وقف لازم است (دو حركت) بدون تازه كردن نَفَس وادامه قرائت».

بنابر اين تفاوت ميان «وقف» و «سكت» در اين است كه در وقف، صوت و نفس همزمان با هم قطع مي‌شوند ولي در «سكت» فقط صوت (به اندازة دو حركت) قطع مي‌شود بدون قطع نفس.

 

موارد سكت در قرآن:

 بنابر روايت حفص در قرائت عاصم عبارتست از:

1 ـ عِوَجًا * قَيِّمًا(4) .كه به صورت (عِوَجا * قَيِمًّا) قرائت مي‌شود. بنابراين كلمة «عِوَجًا» در وقف و وصل به يك شكل خوانده مي‌شود، چرا كه روش انجام سكت مانند روش انجام وقف مي‌باشد با اين تفاوت كه در سكت، نَفَس تازه نمي‌شود فقط صدا به اندازة دو حركت قطع مي‌شود.

2 ـ مِنْ مَرْقَدِنا. هذا . (5) بين اين دو كلمه وقف نيز مي‌توان كرد.3 ـ وَقيلَ منْ. راقٍِ. (6)

 4ـ كلاّبَلْ. رانَ عَلي قُلُوبِهِمْ. (7)

در رابطه با مبحث وقف دو حالت است كه بايد مورد بررسي قرار گيرد.
الف ـ شناخت جاهايي كه مي‌توان بر آن وقف كرد.

ب ـ آشنايي با روش وقف كردن بر آخر كلمات.

 


الف: جاهايي كه مي‌‌توان بر آن وقف كرد :

علماي تجويد براي وقف تقسيم‌بندي‌هاي مختلفي انجام داده‌اند، از ميان آن‌ها تقسيم‌بندي ابن الجَزَري (صاحب كتاب اَلنَّشر في قراءات العشر) از علماي قرن هشتم هجري كه نسبتاً جامعتر است انتخاب و مختصري دربارة آن توضيح مي‌دهيم.

به طور كلّي وقف بر دو قسم است «اختياري» و «اضطراري».

 اگر كلام تمام باشد «اختياري» و اگر ناقص باشد «اضطراري» خواهد بود، چرا كه هيچ عاقلي بدون جهت درجايي كه كلام تمام نشده وقف نمي‌كند، مگر اين كه به خاطر كمبود نفس يا جهل و فراموشي و يا عطسه و سرفه و... ناچار شود. به اين وقف «وقف قبيح» مي‌گويند، چرا كه كلام ناقص و ناتمام است و نه تنها فائده‌اي در بر ندارد بلكه دربعضي مواقع خلاف مقصود را نيز مي‌رساند كه در اين صورت به آن «وقف اقَبح» مي‌گويند، مانند توقف بركلمه‌ «الصلوة» در آية.
«سوره نساء آيه 43 » (8)

وقف اختياري خود بر سه قسم است 1 ـ وقف تام: اگر كلام از جهت لفظ و معني تمام باشد و هيچ رابطه‌اي با بعدش نداشته باشد در اين صورت وقف آن ،«تام» خواهد بود، چرا كه كلام تمام است، مانند وقف بر كلمه «المفلحون» در آية. (سوره بقره ، آيه 5 و 6) (9).

در چنين مواردي، بهتر است كه وقف انجام گيرد و سپس از جمله بعدي شروع شود.
در بعضي جاها وقف لازم و حتمي مي‌باشد و آن وقتي است كه وصل آن موجب تغيير و فساد معني ومفهوم آيات قرآني مي‌شود، در اين صورت به آن «وقف اتم» مي‌گويند، مانند: وقف بر كلمة «العقاب» در آية:

«سوره حشر، آيه 7 و 8 » (10).

2 ـ وقف كافي: اگر كلام از جهت لفظ تمام باشد ولي از نظر معني وابستگي به ما بعد داشته باشد در اين صورت وقف آن، كافي خواهد بود زيرا كلام كفايت از ما بعد مي‌كند و مابعد نيز بي‌نياز از آن خواهد بود، مانند: وقف بر كلمة «مَرَضًا» در آية: «سوره بقره، آيه 10.» (11)

در اين جا جملة اوّل از نظر لفظ تمام است ولي از نظر معني راجع به منافقين است كه در عبارت بعدي هنوز ادامه دارد.

در چنين مواردي، هم مي‌توان وقف كرد و بدون باز گشت به ماقبل، از بعد آن شروع كرد و هم مي‌توان دو عبارت را با هم وصل كرد.

3 ـ وقف حسن. اگر كلام به تنهايي تمام باشد، با اين حال وابستگي لفظي نيز به مابعد داشته باشد و اين يا به خاطر«موصوف» بودن است و كلام بعدي «صفت» است براي آن، و يا به خاطر «مستثني منه» بودن است و كلام بعدي «مستثني» است وامثال آن، مانند وقف بر كلمة «لِلّهِ» در «اَلْحَمدِّ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ» در اين صورتجمله تمام و مفهوم خواهد بود ( حمدّ مخصوص خداوند است) ولي از نظر لفظي وابستگي به مابعدش دارد، چرا كه «ربّ العالمين» صفت براي «الله» مي‌باشد.

در اين جا (در صورت كمبود نفس) وقف حسن و نيكو است ولي نمي‌توان از بعد آن شروع كرد، چرا كه جمله بعدي از نظر لفظ وابستگي به قبلش دارد و بايد با هم خوانده شوند، مگر اين كه در آخر آيه باشد، در اين صورت اكثر قرّاء اجازة شروع را داده‌اند به دليل روايتي كه از ام السّلمه «رضوان الله عليها» نقل شده كه فرمودند پيامر اكرم صلّي الله عليه وآله بر سر آيات وقف مي‌كرده‌اند: «كَانَ اِذا قَرَأَ قَطَعَ قَراءَتَهُ ايَةً ايَةً».

لازمة شناختن محل وقف، آشنايي با ادبيات و معاني كلمات عرب مي‌باشد و با توجّه به اين كه همة مسلمان‌ها عرب زبان نمي‌باشند، علماي قرائت علامت‌هايي را معرفي كردند تا راهنماي محل مناسب براي وقف كردن باشد.

نخستين شخصي كه اين علامت‌ها را معرفي كرد «علاّمه شيخ عبدالله ابو جعفر طيغور سجاوندي» بود از اين رو آن علامت‌ها به «رموز سجاوندي» مشهور گرديد.

 

مهمترين علائم سجاوندي عبارتند از‌:

«ج» نشانه «وقف جايز الطرفين»: به موجب اين علامت وقف و وصل هر دو جايز است ولي وقف بهتر است و در جاهايي قرار داده مي‌شود كه جهت وقف و وصل هر دو موجود است ولي جهت وقف قويتر باشد. (تقريبا مترادف با وقف كافي)، در قرآن‌هاي با رسم‌الخط عربي، «ج» نشانه تساوي جهت وقف و وصل مي‌باشد، مانند: سوره كهف، آيه 13.» (12)

 

«ز» نشانه «وقف مجوّز»: به موجب اين علامت وقف و وصل هر دو جايز است ولي وصل بهتر است و در جاهايي قرار داده مي‌شود كه جهت وقف و وصل هر دو موجود است ولي جهت وصل قويتر باشد، مانند: سوره بقره آيه 10. (13)


«ص» نشانه «وقف مرخَص»: به موجب اين علامت وقف بين فواصل آيات و داستان‌‌هاي طولاني و جمله‌هاي معترضه در صورت نبودن نَفَس جايز است و در جاهايي قرار داده مي‌شودكه كلام ما بعد. از حيث معنامربوط به ماقبل باشد ولي چون آيه يا داستان طولاني است و نمي‌توان آن رابه يك نفس خواند، وقف اشكالي ندارد، و بعد از وقف، اعاده هم لازم نيست زيرا جملة بعد با و ارتباط به ماقبل مفهوم مي‌باشد، مانند: وقف بر كلمة «بَناءً» در آية‌:«سورة بقرة ،آيه 22.» (14)

جملة «و انزل من السماء ماءً» ارتباط به ماقبل دارد چون فاعل انزل ضمير است كه به ماقبل باز مي‌گردد ولي با اين حال، جمله مفهوم مي‌باشد و ديگر نيازي نيست كه جمله قبلي از اعاده و با اين جمله وصل كنيم.

 

«لا» نشانه «وقف غير جايز»: به موجب اين علامت وقف جايز نيست و وصل لازم است و در جاهايي قرار داده مي‌شود كه وقف بين دو عبارت، معني كلام را تغيير دهد (مترادف با وقف قبيح يا اقبح) و در صورت وقف، اعاده قبل با مراعات حُسن ابتدا احتماً لازم است، مانند:«سورة بقره، آيه 120 ». (15)

اين علامت در آخر آيات زير نيز مي‌آيد كه در اين موارد اگر چه وقف جايز است ولي وصل از هر جهت بهتر است، مانند.«سوره علق، آيه 9 و 10 » (16)

لازم به ياد آوري است كه مبناي تقسيم‌بندي علماء در وقف و ابتدا مختلف است بعضي مبناي آن‌ها برحُسن وقف و ابتداء است و برخي ديگر مبناي آن‌ها تنها بر حُسن ابتداء است،و مبناي علامه سجاوندي بنابر ادّعاي اين الجوزي (صاحب كتاب اَلنَّشر في قراءات العشر) همين است و از اين رو ايشان معتقدند: در بيشتر جاهايي كه علاّمه سجاوندي با علامت «لا»مشخّص كرده مي‌توان وقف كرد زيرا معني جمله تمام و مفهوم است ولي جملة بعد را نمي‌توان بدون اعاده قبل شروع كرد زيرا كه وابستگي كامل با جملة قبل دارد. (17)

بعد از علامه سجاوندي علماي قرائت، علامت‌هاي ديگري اضافه كرده‌اند كه به چند نمونة آن به طور اختصار اشاره مي‌كنيم.

«قف»: امر به وقف.

«ق»: قولي است بر وقف.

صل»: وصل نيكو است.

«صق»: وصل به ماقبل.

«صب»: وصل به مابعد.

«جه»: وقف مرخص.

«ك»: كذلك.

«قلا»: قولي وقف ولي وقف نكن.

در بعضي از قرآن‌ها بر يك محل چندين نوع از علامت‌هاي وقف را قرار داده‌اند تا اقوال مختلف در جواز و عدم جواز وقف را آورده باشند و اين كثرت علامت‌ها باعث سردرگمي قاري قرآن مي‌شد.از اين رو علماي مصر در سال 1342 هجري قمري به منظور اتّحاد و اتّفاق رموز وقف و ابتداء در همة قرآن‌هاي كشور خود علامت‌هاي ذيل را انتحاب كردند:

«م»: نشانه وقف لازم. «لا»: نشانه وقف ممنوع.

«صلي»: نشانه برتري وصل و جواز وقف.

«قلي»: نشانه برتري وقف و جواز وصل.

«ج»: نشانه جواز وقف. «........»: نشانه جواز وقف بر يكي از دو موضع و بر هر دو نمي‌توان وقف كرد.

2. روش وقف در كلمات قرآن در هنگام وقف تغييراتي در آخر كلمات به شرح ذيل داده مي‌شود:


1ـ ابدال : يعني «تبديل كردن حرفي به حرف ديگر»، كلماتي كه با تنوين فتحه ختم شده باشد در هنگام وقف تبديل به الف مدّي مي‌شود و تفاوتي نمي‌كند بعدش الف آمده باشد (مانند: كِتابًا) و يا نيامده باشد (مانند: ماءً).

تذكّر: در مواردي كه به ياء ناخوانا ختم شده است (مانند: هُدًي) در هنگام وقف ياء به شكل الف خوانده مي‌شود (هُدي)

همچنين كلماتي كه به تاء گرد (ـة ـ ة) ختم شده باشد در حال وقف تبديل به هاء ساكن مي‌شوند، مانند: رَحْمَةً: در هنگام وقف خوانده مي‌شود رَحْمَهْ بَقَرَةٌ: در هنگام وقف خوانده مي‌شود بَقَرَهْ.

 

2ـ اسكان : يعني «ساكن كردن» و اصل در وقف (بر كلماتي كه آخرشان متحرّك است) مي‌باشد زيرا معني وقف، باز داشتن است و در اين جا آخر كلمه رااز حركت باز مي‌دارد. همچنين وقف ضد ابتداء است و همان طوري كه ابتداء بايد با حركت باشد، وقف نيز بايد با سكون باشد.

مانند:
يَقْتُلُونَ (يَقْتُلُونْ) ـ فَاتَّقُونِ (فَاتَّقُونْ) ـ نَسْتَعينُ (نَسْتَعينْ) ـ هُوَ (هُو) ـ مُسْتَقيمٍ (مُسْتَقيمْ) ـ نَهَرٌ (نَهَرْ) ـ‌ هِيَ (هي)

وقف بدون تغيير : لازم به يادسپاري است كلماتي كه در آخر آنها «الف، واو، ياء مدّي» يا ساكن مي‌باشد در هنگام وقف تغييري در آنها داده نمي‌شود، مانند: كَلاّ ـ يُدْعي ـ رَبّي ـ كُلُوا- انفسكم

 

نتيجه : 

وقف يكي از اركان مهم قرائت قرآن كريم مي باشد كه رعايت و يا عدم رعايت موراد وقف و ابتدا تأثير بسزايي در معني جملات و آيات خواهد داشت . بهمين دليل  در مرحله اول بايد با ترجمه  و مفاهيم آيات قرآن كريم آشنا باشيم.

منابع :

1. تفسير الصافي، ج 1 ، ص 45 ـ بحار الانوار، ج 67، ص 323.

2. النشر، جدل اوّل ، صفحه 225.

3.المكتفي في الوقف و الابتداء ص 103 (باب فٍي الخَضَّ علي تعليم التام).

4. سوره گهف، آيه 1.

5. سوره يس، آيه 52.

6. سوره قيامة، آيه 27.

7.سوره مطففين. آيه 14.

8. سوره نساء، آيه 43.

9.سوره بقرة، آيه 5 و 6.

10. شوره حشر، آيه 7 و 8.

11.سوره بقره، آيه 10.

12.سوره كهف، آيه 13.

13. سورة بقره، آيه 10.

14.سورة بقره، آيه 22.

15. سورة بقره، آيه 120.

16. سوره علق، آيه 9 و 10 . 17. النشر، جلد 1، صفحة 234

تعداد بازديد:10498 آخرين تغييرات:87/12/26
نظرات

  • بهناز:ممنون از توضيحات كاملي كه ارائه داده ايد. سپاسگذارم
نظر شما:
نام و نام خانوادگي
پست الكترونيك
نظر